Ambiente

133 Articoli

Architettura

3 Articoli

Cinema

8 Articoli

Cultura

149 Articoli

Economia

11 Articoli

Giustizia

8 Articoli

Interviste

50 Articoli

Lingua

48 Articoli

Mondo

31 Articoli

Musica

4 Articoli

Notizie

61 Articoli

Persone

16 Articoli

Politica

238 Articoli

S'Imprenta

143 Articoli

Sanità

13 Articoli

Senza Categoria

1 Articoli

Società

17 Articoli

Sport

5 Articoli

Storia

93 Articoli

Trasporti

3 Articoli

Non perdere le ultime da S'Indipendente!

Sardu e gadduresu in su fèstival internatzionale HIGA 2025

Ocannu, dae sa die 14 a su 18 de su mese de Trìulas, nch’est istada sa de chimbe editziones de HIGA (Hizkuntza Gutxituetako Gazteen Ahotsa – Sa boghe de is giòvan_s de limbas minorizadas), unu fèstival internatzionale dedicadu a is limbas minorizadas de totu su mundu. HIGA est un’adòbiu chi si faet cada duos annos in Vitòria-Gasteiz, in Euskal Herria, tzidade chi mancari siat prus pagu connota de Bilbo – Bilbao e de Donostia – San Sebastian, est sa capitale basca, in prus de èssere unu logu istòricu chi meresset una bìsita.

Sa punna de su fèstival est promòvere sa diversidade linguìstica e s’ativismu. Ma HIGA no est fetzi un’adòbiu formale de imparu e de istùdiu: comente amus a contare, est fintzes unu logu ue pòdere fraigare retzas cun àteras persones chi tenent intre is 18 e is 35 annos e chi sʼocupant de rivitalizatzione de limbas.

Su progetu HIGA est una manera balente pro connètere a persones giòvanas de totu su mundu e creare ligàmines noos, pro si pòdere pònnere paris a persones chi ònnia die acarant is matessi disafios e chi bolent fàere nàschere un’ispàtziu ue traballare paris. Totus is partetzipantes apartenent a comunidades ue si faeddant limbas minorizadas, e sʼatopant in Vitòria-Gasteiz, lompende-nde dae ògnia logu. Sa volontade manna chi cumpartzint est sa de bardiare o torrare a sa vida sa limba e sa cultura issoro.


HIGA, una domo pro is limbas minorizadas de totu su mundu


Ite sunt is limbas minorizadas? Cando naramus “minorizadas” in logu de “minoritàrias” bolimus sutaliniare su fatu chi custas limbas non sunt fetzi faeddadas dae pagu persones, ma chi – dae annos – sunt fintzas postas a banda dae is istitutziones e carrargiadas dae àteras limbas pro chistiones polìticas.

Cando si narat de totu su mundu, est bellu a pònnere in craru chi a Euskadi at lòmpidu ativistas dae territòrios chi oe faent parte de Mèssicu, Colòmbia, Paraguay, Perù, Nicaràgua, Cànada, ma fintzas dae logos chi oe sunt suta a sa Federatzione Russa, a sa Repùblica Tzinesa, a sa Turchia. At bènnidu aborigenas de s’Austràlia, gente dae Bangladesh, Costa de Avòriu e Nùbia (intre Egitu e Sudan).


HIGA est fintzes unu momentu ue si podent connòschere realidades utilosas pro is amantiosos e pro is ativistas de is limbas minorizadas: su progetu est sustènnidu dae su Dipartimentu de sa Cultura e de sa Polìtica Linguìstica de is Paisos Bascos, dae sʼUNESCO, dae sa catedra pro sa Sienda Linguìstica Mundiale, dae Linguapax International, dae sʼAgenda 2030, dae Wikimedia España e dae medas àteras orgnizatziones chi amus pòdidu intèndere presentende-si chi sʼocupant de ghiare grupos e persones sìngulas in su caminu de sa dissiminatzione linguìstica.
Unu de custos est su progetu ELP ”European Language Portfolio” presentadu dae sʼativista irlandesa Alexandra Philbin, chi ònnia die acasàgiat persones noas: istudiantes, professores, iscolas e àteros sugetos; s’iscopu est de trasmitere is printzìpios base de su Cuadru Comune Europeu de Riferimentu (QCER in italianu; CEFR in iglesu, CECR in frantzesu): su rispetu pro sa diversidade linguìstica e culturale, sʼintercumprensione addae de is làcanas natzionales, istitutzionales e sòtziales, sʼeducatzione plurilimbas e interculturale fintzes pro sustènnere sʼautonomia de su tzitadinu cale persone sìngula.

Su programma de HIGA

Su programma de HIGA fiat càrrigu e ònnia die s’agenda previdiat tres momentos printzipales: su mangianu dedicadu a seminàrios, cunferèntzias e momentos de arresonu a pitzu de temas ispetzìficos. Amus faeddadu de sotziolinguìstica, de ecolinguìstica, de traditziones musicales, de intelligèntzia artífitziale e de design aplicados a is limbas minorizadas, ma fintzas de sʼimpatu de su ligàmine intre limba e turismu in is cuntestos isulanos.
Su merie fiat dedicadu a is presentatzione fatas dae is partetzipantes e a su traballu subra de is progetos de grupu: tècnicas de imparu de sa limba, de documentatzione linguìstica, grupos de traballu a pitzu de polìticas linguìsticas e meda àteru.
Su sero in su programma ddoe aiat momentos de ispàssiu e de lebiesa dedicados a mùsica, arte, performances: una serada dedicada a sʼopen mic nos at permìtidu de donare a sa comunidade basca unu momentu de agradessimentu, chi amus bòfidu amustrare pro mèdiu de sa cantzone Che a sos Bascos e che a sos Irlandesos de is Kenze Neke in cantu polifònicu.


Sa limba est istada in cada momentu su coro de su progetu: is partetzipantes ant pòdidu aprufundire sa limba basca ma fintzes arregalare sa boghe issoro pro unu progetu bellu a beru: ogni annu in HIGA si registrat unu film animadu pro pipias e pipios. Intre is àteras atividades nch’est istada fintzes sa possibilidade pro meda persones de pòdere registrare in limba issoro s’istòria seberada pro ocannu.

Su valore de HIGA pro una persone sarda

Sa detzisione de partetzipare a HIGA naschet dae su disìgiu mannu de s’impinnare pro dare valore a is limbas de Sardigna, de fàere a manera chi siant connotas in is cuntestos internatzionales e de imparare tècnicas de rivitalizatzione (o mantenimentu) de sa limba. Rapresentare su gaddurésu (Caterina Vittoria Roselli) e su sardu (Riccardo Pisu Maxia cun Marcu Piras) est istadu pro nois un’onore e una bella responsabilidade. 


Dae su puntu de bista nostru, HIGA est un’oportunidade pretziosa pro chie at a tènnere sa possibilidade de ddoe partetzipare in su benidore. Sa limba sarda e is àteras limbas de Sardigna sufrint una cunditzione de marginalidade e non sunt ancora ufitziales. Cun totus is problemas chi custa situatzione ingendrat, partetzipare a HIGA est una crae chi permitet a is giòvan_s ativistas sard_s de non s’intèndere solos, de si cunfrontare cun realidades comente a cuddas catalana, basca, brètone, otzitana o friulana, e pigare ispiratzione dae modellos organizativos, iscolàsticos e culturales prus sobrados.

Essende rapresentantes de ANS – Assemblea Natzionale Sarda, amus bìvidu HIGA fintzas comente a un’ocasione istratègica pro fraigare o contivigiare ligàmines internatzionales, fàere connòschere su caminu nostru de resistèntzia e imparare istrategias noas pro afortiare s’impreu fitianu de sa limba, mesches intre is pipi_s e is giòvan_s. S’inter-iscàmbiu intre ativistas, sa formatzione e is comunàntzias in tema de cussèntzia linguìstica sunt totus elementos chi podent afortiare su movimentu sardu pro is deretos linguìsticos.

Sa limba est fintzas benidore, innovatzione e internatzionalismu

In cust’època ue a s’ispissu si càstiat a is limbas minorizadas cun paternalismu o folclorismu, HIGA dimustrat chi sa limba est fintzas benidore, innovatzione e internatzionalismu. Pro custu, cada persone giòvana sarda impinnada in sa defensa e valorizatzione de sa limba pròpia diat dèpere pensare de pigare parte a HIGA, ca est fintzas una palestra polìtica e culturale. In carchi manera, est una tapa de fàere in su caminu cara a una Sardigna a beru plurilìngue e soberana in s’espressione pròpia.


Una de is dimensiones prus fortes de HIGA est cudda umana e relatzionale. A s’in cuddae de is workshop, de is cunferèntzias e de is iscàmbios linguìsticos, HIGA est in antis de totu unu logu ue giòvanos de limbas e culturas diferentes si reconnoschent sìmiles, ca totus bivent sa cunditzione de faeddare una limba a s’ispissu menguada o cunfinada a s’isfera privada. 

Custu creat deretu una connessione funguda e ispontànea, fata de cumprensione retzìproca, empatia e solidariedade. In is chimbe dies, si màndigat paris, si ballat e si cantat in is limbas de is partetzipantes, si cumpartzint esperièntzias de militàntzia, ma fintzas frustratziones e bisos. Naschent amighèntzias sintzeras, collaboratziones durajolas, relatziones artìsticas chi a s’ispissu no acabant in su tempus de s’eventu. Est comente chi HIGA siat “una famìlia de limbas sorres”, ue unu si podet intèndere acollidu e avaloradu pro su chi s’est, sena de s’imbirgongiare de faeddare e sena si dèvere giustificare pro is faddinas chi càusat sa pagu cumpetèntzia ativa.

Is retzas chi naschent sighint a esistire pustis de s’adòbiu: sighint in WhatsApp, in progetos parentes, in bìsitas retzìprocas, in iscàmbios culturales. Est gasi chi HIGA devenit una rete bivat e afetiva, ue su traballu militante s’atritzat cun su de pràghere de s’agatare, rìere paris e costruire unu mundu ue totu is limbas tèngiant dignidades e futuru.

Pro nois chi beniamus dae sa Sardigna, ue a s’ispissu si bivet sa defensa de is limbas nostras intre pagu gente o in cuntestos piticos, HIGA est istada sa manera pro fàere parte de unu movimentu meda prus mannu e prenu de ispera.

Eskerrik asko!

Saldu e gaddurésu illu festival internaziunali HIGA 2025

Chistʼannu, da la dí 14 a la dí 18 di lu mési dʼaglióla vʼé stata la di cincu edizioni di HIGA (Hizkuntza Gutxituetako Gazteen Ahotsa – La bóci di li ciòani di linghi minórizzati), un festival internaziunali didicatu a li linghi minorizzati di tuttu lu mundu. HIGA è un attoppu chi si faci dugna dui anni in Vitoria-Gasteiz,  Euskal Herria, citai chi maccari sia di mancu cunnotta di Bilbo-Bilbao e di Donostia – San Sebastian, è la capitali basca ed è un lócu istóricu chi mirésci una ʼísita.

Lu scópu di lu festival é chissu di prummuí la divessitai linghística e lʼattivismu. Ma HIGA no è sólu un attoppu fulmali d’imparu e di stúdiu: comu v’aremu a cuntà, è ancóra un lócu undi pudé fraicà rezza cuʼ alti passoni chi ani tra li 18 e li 35 anni e chi sʼoccuppíggjani di rivitalizzazioni di li linghi.

Lu pruggjettu HIGA è una manéra ʼalenti paʼ cunnittí ciòani di tuttu lu mundu e crià liami nói, paʼ pudéssi puní a paru cun passoni chi dugna dí accarani li mattessi disaffii e chi vóni crià unu spàziu undi trabaddà insembi. Tutti li paltizipanti appalténini a comunitai undi si faéddani linghi minorizzati, e sʼattòppani in Vitoria-Gasteiz, arriendi da dugna lócu. La ʼuluntai manna chi cundivídini è la di galdà o turrà a la ʼita la linga e la cultura sója. 


HIGA, una casa pa’ li linghi minorizzati di tuttu lu mundu

Cosa so li linghi minorizzati? Candu dimu “minorizzati” invecci di “minoritàrii” vulemu allumà lu fattu chi no so sólu faiddati da pochi passoni pa’ una chistioni di númmaru d’abitanti, ma chi da anni so ancóra posti a banda da l’istituzioni e sciacciati da alti linghi pa’ chistioni pulíttichi.

Candu si dici di tuttu lu mundu, vó dí chi in Euskadi so arriati attivisti da tarritòrii chi óggji fàcini palti di lu Mèssicu, di la Colòmbia, Paraguay, Perú, Nicaràgua, Cànada, ma ancóra da lóchi chi óggji so suttu a la Federazioni Russa,  a la Ripùbblica Cinesa, a la Tulchia. So attuppati aborígeni di l’Austràlia, gjenti di lu Bangladesh, Costa dʼAvóriu e Nùbia (tra l Egitu e Sudan).


HIGA è ancóra un mumentu undi si póni cunniscí realitai utilósi paʼ lʼamantiósi e paʼ lʼattivisti di li linghi minorizzati: lu pruggjettu à lu sustegnu di lu Dipaltimentu di la Cultura e di la Pulíttica Linghística di li Paési Baschi, di lʼUNESCO, di la Càttedra paʼ la Senda Linghística Mundiali, Linguapax International, lʼAgenda 2030, Wikimedia España e abbeddu alti ulganizzazioni chi si so prisintati chi’ e ascultà, chi ani prisintatu lu chi fàcini e chi sʼoccuppíggjani di ghidà gruppi e passoni sínguli illu caminu di lu spaglimentu linghísticu.
Unu di chisti è lu pruggjettu ELP ”European Language Portfolio” prisintatu da lʼattivista irlandésa Alexandra Philbin, chi dugna dí accasaggja passoni nói: studianti, pruffissóri, scóli e ad alti suggjetti; lu scópu è di trasmittí li prinzippi base di lu Cuadru Comune Europeu di Riferimentu (QCER in italianu; CEFR in inglésu, CECR in francésu): lu rispettu paʼ la divessitai linghística e culturali, lʼintercumprinsioni vessu li cunfini naziunali, istituzionali e sociali, lʼeducazioni plurilinghi e interculturali ancóra paʼ sustiné lʼottonomia di lu cittadinu comʼe passona síngula.

Lu prugramma di HIGA

Lu prugramma di HIGA éra gàrrigu e dugna dí la ciurrata éra spaltuta in tre mumenti prinzipali: la matina didicata a li seminàrii, cunfirénzii e mumenti di rasgioni innantu a temi specífichi. Aemu faiddatu di sociulinghística, di eculinghística, di tradizioni musicali, di intelligénzia altífiziali e di design applicatu a li linghi minorizzati, ma ancóra di lʼimpattu di lu liamu tra linga e turismu illi cuntesti isulani.
La sirintina éra didicata a li prisintazioni di li paltizipanti e a lu trabaddu innantu a li pruggjetti di gruppu: técnichi di imparu di la linga, di documentazioni linghística, gruppi di trabaddu innantu a li pulíttichi linghístichi e abbeddu altu.
La sera illu prugramma vʼérani mumenti di dieltu e di liciresa didicati a musica, alti, performances: una sirata didicata a lʼopen mic ci à palmissu di dunà a la comunitai basca un mamentu dʼaggradissimentu, chi aemu ʼulutu mustrà pal mezu di la canzona Che a sos Bascos e che a sos Irlandesos di li Kenze Neke, cu’ un cantu polifónicu.   


La linga è stata in dugna mamentu lu córi di lu pruggjettu: li paltizipanti ani pudutu apprufundí la linga basca ma ancóra rigalà la bóci sója paʼ un pruggjettu beddu avvéru: dugnʼannu in HIGA rigjistríggjani un film animatu paʼ stéddi minóri. Tra lʼattivitai vʼéra ancóra tempu líbbaru undi abbeddu passoni ani pudutu rigjistrà illa linga sója la stória sciuarata chistʼannu.

Lu ʼalóri di HIGA paʼ una passona salda

La dizzisioni di paltizipà a HIGA nasci da lu disíciu mannu dʼimpignassi paʼ dà valóri a li linghi di la Saldigna, di fà in manéra chi li cunnòschini illi cuntesti internaziunali e imparà tècnichi di rivitalizzazioni (o mantinimentu) di la linga. Rapprisintà lu gaddurésu (Caterina Vittoria Roselli) e lu saldu (Riccardo Pisu Maxia cun Marcu Piras) è statu pal noi un onóri e un beddu gàrrigu.


Da lu puntu di ʼista nostru, HIGA è un’occasioni priziósa paʼ ca arà a aé manéra di paltizipà illu tempu ʼenidóri. La linga salda e lʼalti linghi di la Saldigna so lacati a banda, sciacciati da li linghi piú manni, e no so ancóra ufficiali. Cun tutti li prublemi chi chista situazioni sighi a gjinirà, paltizipà a HIGA è una cjai chi palmitti a li ciòani attivisti saldi di no sintissi sóli, di cunfruntassi cun realitai comʼe chissa catalana, basca, brètuni, occitana o friulana, e piddalli comʼe modélli dʼulganizzazioni, di scóla, culturali.

Sendi rapprisintanti di ANS – Assimblea Naziunali Salda, aemu ‘issutu HIGA ancora comu un’occasioni stratéggica paʼ fraicà o cuntivicià liami internaziunali, fà cunniscí lu caminu nostru di risistènzia e imparà manéri nói paʼ raffulzà lʼimpréu di la linga dugna dí, piueppiú tra li stéddi e li ciòani. Lʼinter-scàmbiu tra lʼattivisti, la fulmazioni e lu chi ci éra cumunu in tema di cuscènzia linghística, so tutti elementi chi poni dà folza a lu muimentu saldu paʼ li diritti linghístichi. 

La linga è ancóra tempu ʼenidóri, rinóu e internaziunalitai

In chist’èpuca undi umbè di ʼolti si figgjulani li linghi minorizzati cun paternalismu o folclorismu, HIGA è la próa chi la linga è ancóra tempu ʼenidóri, rinóu e internaziunalitai. Pal chistu, dugna passona ciòana salda impignata paʼ difindí e dà valóri a la linga sója doaria pinsà di paltizipà a HIGA, palchí è ancóra una palestra pulíttica e culturali. In calchʼe manéra, è una cansata di fà illu caminu vessu una Saldigna plurilínghi avvéru, chi sciuariggja la soʼ esprissioni.

Unu di lʼaspetti piú folti di HIGA è chissu umanu, li rappolti tra li passoni. A palti li workshop, li cunfirènzii e li scàmbii linghístichi, HIGA è un lócu undi ciòani di linghi e culturi diffarenti si cunnòscini e si spíccjani tra pari, palchí tutti víini la cundizioni di faiddà una linga a spissu miminata o laccanata indrentu a li muri di casa, illa ʼita priata. 


Chistu faci nascí un liamu fundutu e spontàneu, fattu di cumprinsioni tra pari, empatia e solidarietai. In chisti cincu dí si magna insembi, si badda insembi e si canta illi linghi di ca paltizipiggja, si cumpàltini li spiriènzii di li paltizipanti e no sólu, ancóra li scunsóli e li sónnii. Nàscini amistai sincéri, pruggjetti di trabaddu insembi, liami altístichi chi a spissu sighíni dapói di lʼeventu.  È comʼe chi HIGA sia “una família di linghi suréddi”, undi pudemu sinticci accasaggjati e apprizzati paʼ lu chi è, senza valgugnassi di faiddà e senza duéssi splicà paʼ lʼarróri chi nàscini da lʼaé poca cumpitènzia attiva. 

Li rezzi chi nàscini síghini a èssevvi dapói di lʼeventu: síghini innantu a WhatsApp, illi pruggjetti accumunati, illʼandà a agattassi una cuʼalta, illi scàmbii culturali. è cussí chi HIGA diventa una una rezza ʼia e fundata innantu a lʼaffettu undi lʼesse militanti s’intriccia cuʼ lu piacéri dʼagattassi, ridí insembi e fraicà un mundu undi tutti li linghi àggjini dignitai e spàziu illu tempu ʼenidóri.

Paʼ nói chi érami rapprisintendi la Saldigna, undi a spissu la difésa di li linghi nostri è sintuta da poca gjenti e in cuntesti minuréddi, HIGA è istata la manéra pal fà palti dʼun muimentu abbeddu piú mannu e pienu di spirànzii paʼ lu tempu ʼenidóri. 

Eskerrik asko!

Cumpartzi • Condividi

Lascia un commento / Cummenta

I commenti saranno sottoposti ad approvazione prima della pubblicazione.

Il tuo indirizzo email non sarà pubblicato. I campi obbligatori sono contrassegnati *

Captcha in caricamento...