Ambiente

144 Articoli

Architettura

3 Articoli

Cinema

8 Articoli

Cultura

170 Articoli

Economia

12 Articoli

Giustizia

9 Articoli

Interviste

54 Articoli

Lingua

56 Articoli

Mondo

37 Articoli

Musica

5 Articoli

Notizie

63 Articoli

Persone

24 Articoli

Politica

291 Articoli

S'Imprenta

167 Articoli

Sanità

14 Articoli

Senza Categoria

2 Articoli

Società

22 Articoli

Sport

5 Articoli

Storia

105 Articoli

Trasporti

5 Articoli

Non perdere le ultime da S'Indipendente!

S’intel·ligèntzia artifiçialė de Leonė de XIV

Sa craė pro lėgėrė custa manera de scriėrė su sardu est in bàsciu.

A Bakis, in memoriam. 

Totu custu hype a ingìriu de s’Ençìclica papalė a pithus de s’intel·ligèntzia artifiçialė m’at postu gana de mi dda lėgėrė. S’idea de su Papa americanu est sà de impedirė a s’intel·ligèntzia artifiçialė (a innantis, IA) “a cumandarė s’umanu”, ma sa sustàntzia de s’Ençìclica prevostiana est ca de intel·ligèntzia artifiçialė ndė faeddat pagu, e sù ki narat est incuadradu indunu kistionu inuė su suçu est atru.

Sa « dotrina soçialė de sa Crèsia », sa cundenna de sa gherra, de s’iscravitudinė, de s’estrativismu

Sa primu metadė (prus o mancu centu pàginas) de s’òbera papalė kistionat de sa Dotrina soçialė de sa Crèsia (DSC), est a nâėrė ki sa faina de sa Crèsia no est sceti a sarbarė a is ànimas e a perdonarė is pecadŏs, ma puru a s’incurarė de sa cosa soçialė, inclùdia s’IA. Leonė de XIV torrat pagu-pagu agoa cunforma a s’interessu de su Papa beçu Françiscu, ki estendiat s’interessu cresiàstigu a sa Domŏ comuna, est a nâėrė a s’inpari costituidu de umanŏs cun nonumanŏs, in sa nomenada Ençìclica programmàtica sua Laudato si’ de su 2015. Sa scriitura de unu Papa est spaesadora pro unu scientziadu soçialė, ca sa mitza de s’espressada sua no est fìsica, ma metafìsica. No est sa realidadė, ma sa rivelatzionė a una partė e su connotu cresiàstigu a s’atra, ki in su gergu issorŏ tzèrriant « Magisteriu ». A manera particulare, su « magistèriu » de is Papas beçŏs legìtimat is assertŏs, meda prus de s’analisi de sa realidadė. Rispetendė custu fundamentu si podėt cumprendėrė totu sa partė dedicada a sa « Dotrina soçialė » indunu testu ki dia depėrė fueddarė de intel·ligèntzia artifiçialė. Casi 100 pàginas a pithus de 230.

Sù ki faėt su Santu babbu est un’òbera de resumu e puntualizatzionė de sù ki est custa Dotrina soçialė. Prima de totu, cundunu scioberu ki m’at spantadu, s’arkeologia de sa DSC comentzat de Leonė de XIII e de s’Ençiclica sua Rerum Novarum (1891). Prima, nudda. Custu documentu fatu a pustis de sa pèrdida de su podèriu temporalė de is Papas est fundadorė de una Crèsia noa, ki scoberrit sa « kistionė soçialė » (sa cumbata de is classės), su sfrutamentu operayu, ke logu nou de influèntzia catòlica, in època de sufraju universalė e de intrada de is massas catòlicas in sa polìtica. Kentza de cundennarė su capitalismu ke sistema. Leonė de XIV mentovat unŏs cantŏs Papas prus de atrŏs. Mentovat meda a Pàulu de VI, a Juannė de XXIII e a su Papa Françiscu, prus pagu a Juannė Pàulu Segundu e a Beneitu de XVI. A custu puntu, però, istabilida una genealogia, e un’autoridadė benendė de su connotu cresiàstigu, Leonė de XIV istabilit un’iskema de sa Dotrina soçialė ki, arribendė de su Papa, diventat issu etotu Magistèriu. Totu est fundadu a pithus de s’umanismu, sendė ca in sa dotrina cristiana generalė s’umanu (« s’òminė », e sa cara sua), creadu in sa bisura de Deus, parteçipat de su divinu. Est una dotrina ki at agatadu su livel·lu prus artu de elaboratzionė in sa « divinumanidadė » (bogočelovečenie) de su filòsofu ortodossu Vladìmir Solov’ëv. S’umanu est çentralė, ma s’umanu sendė puru divinu no est de custu mundu. Pro custu s’Ençiclica si nc’acabat pròpiu ponendė sa spiritualidadė eucaristica a su çentru (su sacrifiçiu de sa missa ki ponėt in comunionė Deus cun s’umanu e viceversa), agatendė diasi su spàtziu de sa Crèsia in sa cosa umana. Custu fundamentu no meda novadorė fissat is prinçipiŏs de sa DSC, postŏs aici :

(1) su prinçipiu de ugual·liàntzia de is umanŏs, e su reconnoscimentu de s’importu de is deretŏs umanŏs ;  (2) su destinu universalė de sa cosa e de is benės, est a nâėrė a pònnėrė unu limite a sa propiedadė privada candŏ tocat sa dinnidadė de is umanŏs ; (3) su prinçipiu de sa « sussidariedadė », est a nâėrė ki sù ki podėnt faėrė personės, familias, comunidadės localės e corpŏs intermediŏs no depėt essėrė pigadu de istàntzias superiorės.

Atras otanta pàginas sunt dedicadas a sa crìtica de sà ki tzèrriat sa curtura de sa potèntzia, comintzendė dae sa kistionė de su trabal·lu, pro issu sa craė pro cumprendėrė sa kistionė soçialė mentovada. In custa partė su Papa intrat una cundenna tardiva de s’iscravitùdinė (denanti a kiė sa Crèsia at serradu is ogrŏs pro medas sèculŏs, possedendė issa etotu iscravŏs – kentza de cunsiderarė s’impreu de is monjas ke serbidoras pro de badas, cosa ki si faėt oėindiė etotu). Acumpanjat a custu s’abbandonu de sa teoria de sa « gherra justa », ca is armas de oė no pirmitėnt prus de dda justificarė. Pensŏ ki custa partė siat sa prus de importu de totu s’òbera. Diferentementė de Leone de XIII cun su capitalismu, cuddu de XIV cundennat espliçitamentė e su colonialismu, e s’estrativismu, nomenande-ddŏs. 

A manera particularė, su Papa asutalìnnniat comentė su digitalė (numèricu) apat trasformadu sa dimensione de su poderiu, fueddendė fintzas de colonialismu digitalė. Sa grammàtica de su scòrriu si nc’est furriada a atrivirė tropu sciùsciu e derruta, unu dannu mannu disconnotu in is gherras beças. E su podèriu est oramai microfìsicu, intrat in totuė e fintzas in is vidas, in is carenas, in sa terra. Su Papa no s’atrivit a mentovarė a Michel Foucault, ma su tema est cuddu. E custu meledu balėt pro s’IA a manera particularė, ca est impreada semper de prus in sa gherra, e in s’Ocidorju de Gaza at agatadu s’aplicatzionė prus orrorosa. Ma su Papa a Gaza no dda mentovat, e a Israelė nemancu. Su pontìfixė parėt interessadu ebbia a sa farta de « responsabilidadė » nonumana de ghetarė bombas a pithus de populatzionės intreas. No s’agatat aici kiė est su Cainu, ca sa responsabilidadė est sistèmica (coment’est). Candŏ s’umanu est deçentradu, e in su sistema coòperat induna pòsida semper prus minoredda, totu su fràigu cresiàsticu si ndė sciusciat. Incapas est a custa deruta de su fràigu ideològicu cristianu-cresiàstigu, basadu in sa çentralidadė de s’umanu in sa Creatzionė, ki totu Magnifica Humanitas respundėt.

Sa Turrė de Babelė e sa Mural·la de Jerusalemė.

Sa partė dedicada a s’intel·ligèntzia artifiçialė, cunforma a s’hype mediàticu ki dd’ant fatu, est pagu cosa, in dònnia sentidu. Pitica, e bastantė banalė. No prus de 40 pàginas indunu documentu de 230. Incapas sa craė pro intrarė in sa forma pontifixa de pensarė s’IA est a torrarė a s’idea sua de trabal·lu. S’umanu si diferentziat de sa fera pròpiu ca trabal·lat cun ainas ki issu etotu forjat, fraigat, e ki dd’acàpiant in retzas cun atrŏs umanŏs, cun sa materia, cun sa natura, cun sa Terra. S’umanu no est, in sa traditzionė materialista, limba e spìritu ebbia, ma faina puru, trabal·lu, e pro morė de custa interatzionė soçialė mediada, is funtzionės mentalės primàrias si ncė pesant a unu pensamentu e a una mentė prus evoluda, in curtura e in trabal·lu, in fidė e in pensamentu, in fràigŏs e in ogetŏs. Aici narat sa teoria de s’atividadė (Activity Theory) o de sa faina (teorija dejatel’nosti) de Vygotskij, pro nâėrė. Totu diversamentė dda pensat su Papa. Su trabal·lu no serbit a cumprendėrė s’umanu, sinò a cumprendėrė su soçialė, àmbitu de inforas, in s’interis ki s’àmbitu de inintrŏ pro sa Crèsia est su spiritualė (ca s’òmine est istadu fatu a bisura de Deus e partecipat de sa divinidadė). 

Pro custu, su pontìfixe crìticat sù ki tzèrriat postumanismu. Ddu faėt ponendė in parė sa teoria filosòfica postumanista e s’idea de umanidadė aumentada de su postumanismu fantascientìficu, ki deaberus sunt duas cosas diversas. Sa teoria postumanista partėt de sa crìtica feminista a s’antropoçentrismu (ki est androçentricu sempre, est a nâėrė ki biėt s’umanu in s’òminė mascru, biancu, ricu, oçidentalė, etc.) cun s’idea de cyborg, est a nâėrė cun s’idea ki sa làcana aintrŏ de umanu e nonumanu (màkinas, tecnologias, meixinas, matèria) no est çerta, si boleis totu sù ki Carla Lonzi riassumėt in su libru suŏ Ispudaus a pithus de Hegel : sa mente ca ddoė at carena, s’umanu no est superiorė a su nonumanu, s’òminė a sa fèmina, sa mentė « elevada » a sa mentė pràtica. In prus, sa teoria postumana narat ca s’umanu si movėt e esistėt puru cooperendė cun ainas e nonumanŏs in totus is fainas, atividadės e trabal·lŏs cosa sua. Duncas, s’umanu in sa traditzionė materialista e neo-materialista est deçentradu, mentres in sa letzionė papalė est su çentru, ca no est feti umanu, ma est fatu puru a bisura de Deus. E abarrat separadu de totu sù ki umanu no est. Làstima ki no esistat, a solu, e ki custas ideas antropoçèntricas no balant, in sa fìsica e in s’esperièntzia, ca comentė sciėmus, “s’òminė (s’umanu) pro sa natura sua est animalė soçialė”. 

Duncas, s’IA (comentė s’industria moderna pro Leonė de XIII) est unu sinnu de pèrdida de s’umanidade sketa. Sa reçeta de su Santu babbu est sà de dda « guvernarė ». No sunt prus is Istadŏs a guvernarė, ma is corporatzionės onnipotentės, narat, e difatis in sa presentada de s’Ençiclica su Papa at invitadu Anthropic. Su mètodu de guvenru est sa « scola », su disarmu de s’IA, e a no ddi fàėrė cumandarė s’umanu, ca desinuncas no si cumprendėt prus kiė est su responsàbilė. Cosa interessantė ma difiçilė, ca custa làcana aintrŏ de umanu e IA in sa realidadė no s’agatat, si sa cosa s’osservat partendė de sa faina cumprida. Totu est amesturadu. Kiė scriėt su prompt ? Comentė si format sa respusta ? Su Papa evitat elegantementė de intrarė in sa kistionė de s’amesturu umanu-nonumanu struturadorė ki règulat custu inparė, ma ndė faėt unu « problema » moralė, prus ki totu de farta de responsabilidadė. Epuru, su machine-learning de s’IA bolėt nâėrė atra cosa cunforma a is capaçidadės de càrculu. E is algoritmŏs machine-learning no sighint prus is input de is generatzionės beças de algoritmŏs. Su mundu IA ponėt ke mŏida totu su ki no est statisticamentė de importu. Is proçessorės de tipu GPU impreadŏs in s’IA faėnt possìbilė s’addestramentu de is LLM, multiplikendė puru stereotipŏs e inserrendė mundŏs abertŏs in tancas discretizadas. A ddŏs circarė, si podėt agatarė unu muntonė de temas moralės in sa kistione de s’IA.

Ma su Papa no ddŏs circat, e torrat totu a sa kistionė de ìs ki tzèrriat grandŏs atorės economicŏs e tecnologicŏs ki cuntrol·lant intrada, visibilidadė e partecipatzionė. Kentza de ddŏs nominarė, a intrŏ de atru. Difatis, sa solutzionė pro issu est in su mànigu, in su progetu, e in sa propiedadė. E innoxė su Papa impreat una imàginė spantosa tirada de is Iscriituras. Oponėt su fràigu de sa Turrė de Babelė, ki at sighidu unu progetu megalòmanė e autoritàriu, e si nd’est sciusciada, a s’aconçada de sa mural·la de Jerusalemė in su tempus de sa torrada de is Ebreŏs de s’esiliu babilonesu, ki s’est fata a bel·lu a bel·lu cuncordendė in parė cun totus sa faina, e ki s’est mantenta. Duncas ponėt su progetu semper a su çentru de sa faina, ma unu progetu ki siat, comentė si narat oė, inclusivu. 

Kentza de cunsiderarė ki, comentė testimonjat s’afàriu Anthropic, is oligarkias de s’IA sunt dominadas issas etotu de custu proçessu ìbridu e cumplicadu,  prus de s’imbessė, ca sa cosa est currendė a tretŏs ki nemus podiat biėrė, e nemus podėt guvernarė, e probabilmentė s’at a si scuartararė o a scopiarė induna bollonca prus a prestu de sù ki si pothat abetarė. Su progetu balėt pagu, cunforma a s’impreu e a su caminu de un’aina, coment’est s’IA puru.

Lėgėndė custa Ençiclica, m’est torrada a conca s’interpretatzionė de su Cristianismu in Su Rennu de Emmanuel Carrère. Segundu custu grandu iscriitorė françesu – ki in custu libru contat puru de sa nàscida de sa religionė organizada pro s’òbera de santu Pàulu e de s’al·lievu suŏ santu Luca – in sa Crèsia su raportu cun sa realidadė est unu problema. Difatis, in su comentzu, santu Pàulu cunsiderât ki sa Parousia, est a nâėrė sa torrada gloriosa de Jesugristu, fiat cosa de cras, fiat imminentė, e duncas ki totu fiat destinadu a su sperdimentu, e ki is cosas de su mundu no contânt. E tandŏ, tantu balėt a açetarė is leės, mancari tontas o injustas, ki dominant custu mundu de basciu, ca custu si nc’est acabendė e duncas totu est fùtilė.

Sendė ki sa torrada in terra de Jesugristu no s’est acontèssida, in sa Crèsia custu sentimentu s’est difùndiu ke axiu « escatològicu » (est a nâėrė ansia de sa finė de su mundu) assoçiadu a dònnia avolotu de sa vida terrena. Custu catastrofismu « escatologicu », sendė totus, volentės o nolentės, prenadŏs de catoliçismu fintzas a sa punta de is pilŏs, a dolu mannu kentza ndė tennėrė cussèntzia, est fortė in intrŏ de sa Crèsia ma prus fortė puru in foras. Como, est s’IA, prima fiant is social network, prima ancora is telefoninŏs, sa televisionė, e fintzas Theodor Adorno, ki cunsiderât sa ràdiu ke sperdimentu totalė de s’umanidade berdera. Canta inùtilė tecnofobia nd’at prenadu is mèdia e su logu pùbricu pro annŏs!

Epuru, su mundu sighit a furriarė.

CRAĖ DE LETURA

Â, â inditat una a longa, mascamentė in su tempus passau contìnuu de is verbus (ki in italianu tzèrriant “imperfetto”) e in su verbu narai.

C, c podėt èssėrė lėgida /č/ opuru /k/  e /h/ segundu sa zona de Sardigna (ke in centu, cida, cerèsia, etc.)

Ç, ç podėt èssėrė lėgida /č/ opuru /ts/ segundu sa zona de Sardigna (ke in açapu, sconçu, fàçilė)

Ė ė,  podėt èssėrė lėgida /i/ opuru /e/ segundu sa zona de Sardigna (ke in identidadė, scriėrė, scirė, banalė)

Ge ge, Gi gi, podėnt èssėrė lėgidas /dz/ opuru /j/ segundu sa zona de Sardigna (ke in genealogia, gentė). In Ga ga, Go go e Gu gu faėnte semprė /gh/ (ke in perigolosu, logu, longa, etc.)

Gh, gh depėt èssėrė semprė lėgida /gh-/ in totu sa Sardigna (ke in gherra, sighirė, ghia, etc.)

J, j podėt èssėrė lėgida /gi-/ opuru /dz/ opuru fintzas /i/ segundu sa zona de Sardigna (ke in Junta, rejonė, culurjonė, etc.)

K, k depėt èssėrė semprė lėgida /-k-/ in totu sa Sardigna (comente in ke, ki, kistionė, folk), francu /h/ in Barbaja sketa.

L, l podėt essėrė lègida /b/ o /r/ o puru in atras manera in Campidanu, Sarçidanu e Sàrrabus. Comente in atras limbas meda (ke inglesu o françesu), podėt èssėrė geminada o pronunçiada sintzillamentė segundu s’impreu. Feti s’italianu e paghìssimas atras limbas tenėnt règulas fissas pro sa geminatzionė (raddòpiu) de is consonantės. 

Ll, ll podėnt èssėrė lėgidas /gi-/ opuru /dz/ opuru /ll/ opuru fintzas /ts/ segundu sa zona de Sardigna (ke Cunsillu, filla, allu, ollu, etc.)

L·l l·l  (L·L) o ella geminada, si depėt semprė lėgėrė ella dòpia (ke in col·letivu, Gàl·lia, ul·leras, batal·la, etc.).

Ŏ ŏ podėt èssėrė lėgida /u/ opuru /o/ segundu sa zona de Sardigna (ke in bonŏs, candŏ, domŏ, jòvanŏs, deŏ seŏ).

X, x podėt èssėrė lėgida /ž/ opuru /gh/ segundu sa zona de Sardigna (ke in paxė, nuxė, luxė, etc.)

Th, th podėt èssėrė lėgida /th/ opuru /t/ opuru /ts/ opuru /č/ segundu sa zona de Sardigna (ke in pratha, petha, thurpu, thia, therakia etc.).

A, e, i, o, u sighidas de N si podėn nasalizare si sunt sighidas de una n sighida de una vocalė /ã/ /ę/ /į/ /õ/ /u nasalė/.

Dònnia crìtica est benė arriçida!

Tutto questo hype intorno all’Enciclica papale sull’intelligenza artificiale (Leone XIV, Magnifica Humanitas. Lettera enciclica sulla custodia della persona umana nel tempo dell’intelligenza artificiale   Çitadė de su Vaticanu, Libreria Edidora Vaticana 2026, € 2,90, pp. 231) mi ha fatto venire voglia di leggerla. L’idea del Papa americano è quella di impedire all’intelligenza artificiale (d’ora in poi, IA) di “dominare l’umano”, ma la sostanza dell’Enciclica prevostiana è che di intelligenza artificiale parla poco, e quel poco che dice è inquadrato in una questione in cui il succo è altro.

La “dottrina sociale della Chiesa”, la condanna della guerra, della schiavitù, dell’estrattivismo

La prima metà (più o meno cento pagine) dell’opera papale tratta della Dottrina Sociale della Chiesa (DSC), vale a dire che il compito della Chiesa non è solo salvare le anime e perdonare i peccati, ma anche occuparsi della questione sociale, inclusa l’IA. Leone XIV torna un po’ indietro rispetto all’interesse dell’ex-Papa Francesco, che estendeva l’interesse ecclesiale alla Casa comune, vale a dire all’insieme costituito da umani e non umani, nella sua celebre Enciclica programmatica Laudato si’ del 2015. La scrittura di un Papa è disorientante per uno scienziato sociale, perché la fonte della sua argomentazione non è fisica, ma metafisica. Non è la realtà, ma la rivelazione da un lato e il sapere ecclesiale dall’altro, che nel loro gergo chiamano “Magistero”. In modo particolare, il “magistero” dei Papi precedenti legittima le affermazioni, molto più dell’analisi della realtà. Rispettando questo fondamento si può comprendere tutta la parte dedicata alla “Dottrina sociale” in un testo che dovrebbe parlare di intelligenza artificiale. Quasi 100 pagine su 230.

Quello che fa il Santo Padre è un’opera di riassunto e puntualizzazione di cosa sia questa Dottrina sociale. Prima di tutto, con una scelta che mi ha stupito, l’archeologia della DSC comincia da Leone XIII e dalla sua Enciclica Rerum Novarum (1891). Prima, nulla. Questo documento fatto dopo la perdita del potere temporale dei Papi è fondatore di una Chiesa nuova, che scopre la “questione sociale” (la lotta di classe), lo sfruttamento operaio, come nuovo luogo di influenza cattolica, in epoca di suffragio universale e di entrata delle masse cattoliche nella politica. Senza condannare il capitalismo come sistema. Leone XIV cita alcuni Papi più di altri. Cita molto Paolo VI, Giovanni XXIII e Papa Francesco, meno Giovanni Paolo II e Benedetto XVI. A questo punto, però, stabilita una genealogia e un’autorità proveniente dal sapere ecclesiale, Leone XIV stabilisce uno schema della Dottrina sociale che, venendo dal Papa, diventa esso stesso Magistero. Tutto è fondato sull’umanesimo, poiché nella dottrina cristiana generale l’umano (“l’uomo”, e il suo volto), creato a immagine di Dio, partecipa del divino. È una dottrina che ha trovato il suo livello più alto di elaborazione nella “divino-umanità” (bogočelovečenie) del filosofo ortodosso Vladimir Solov’ëv. L’umano è centrale, ma l’umano essendo anche divino non è di questo mondo. Per questo l’Enciclica si chiude proprio mettendo la spiritualità eucaristica al centro (il sacrificio della messa che mette in comunione Dio con l’umano e viceversa), e trova così lo spazio della Chiesa nella questione umana.

Questo fondamento non molto innovativo fissa i principi della DSC, in questo modo: (1) il principio di uguaglianza degli umani, e il riconoscimento dell’importanza dei diritti umani; (2) la destinazione universale della cosa e dei beni, vale a dire porre un limite alla proprietà privata quando tocca la dignità degli umani; (3) il principio di “sussidiarietà”, vale a dire che ciò che possono fare persone, famiglie, comunità locali e corpi intermedi non deve essere preso in carico da istanze superiori.

Altre ottanta pagine sono dedicate alla critica di quella che chiama la cultura della potenza, cominciando dalla questione del lavoro, per lui la chiave per comprendere la questione sociale summenzionata. In questa parte il Papa introduce una condanna tardiva della schiavitù (davanti alla quale la Chiesa ha chiuso gli occhi per molti secoli, possedendo essa stessa schiavi — senza considerare l’impiego delle monache come serve gratuite, cosa che si fa ancora oggi). A questo si accompagna l’abbandono della teoria della “guerra giusta”, poiché le armi di oggi non permettono più di giustificarla. Penso che questa parte sia la più importante di tutta l’opera. Diversamente da Leone XIII col capitalismo, Leone XIV condanna esplicitamente sia il colonialismo che l’estrattivismo, nominandoli. In modo particolare, il Papa sottolinea come il digitale abbia trasformato la dimensione del potere, parlando anche di colonialismo digitale. La grammatica del conflitto si è trasformata fino a osare troppa rovina e distruzione, un danno enorme sconosciuto nelle guerre passate. E il suo potere è ormai microfisico, entra ovunque: persino nelle vite, nei corpi, nella terra. Il Papa non si azzarda a citare Michel Foucault, ma il tema è quello. E questo ragionamento vale per l’IA in modo particolare, perché è usata sempre di più nella guerra, e nel massacro di Gaza ha trovato la sua applicazione più orribile. Ma il Papa Gaza non la cita, e Israele nemmeno. Il pontefice sembra interessato solo alla mancanza di “responsabilità” non umana nel lanciare bombe su popolazioni intere. Non si trova così chi è Caino, perché la responsabilità è sistemica (com’è, in realtà). Quando l’umano è decentrato, e nel sistema coopera in una posizione sempre più ridotta, tutto l’edificio dell’interpretazione ecclesiastica si sgretola. Forse è a questo crollo dell’edificio ideologico cristiano-ecclesiale, basato sulla centralità dell’umano nella Creazione, che tutta Magnifica Humanitas risponde.

La Torre di Babele e le Mura di Gerusalemme

La parte dedicata all’intelligenza artificiale, rispetto all’hype mediatico che ne è stato fatto, è poca cosa, in ogni senso. Piccola, e abbastanza banale. Non più di 40 pagine in un documento di 230. Forse la chiave per entrare nella forma pontificia di pensare l’IA è tornare alla sua idea di lavoro. L’umano si differenzia dalla bestia proprio perché lavora con strumenti che egli stesso forgia, costruisce, e che lo collegano in reti con altri umani, con la materia, con la natura, con la Terra. L’umano non è, nella tradizione materialista, solo lingua e spirito, ma anche azione, lavoro, e per mezzo di questa interazione sociale mediata, le funzioni mentali primarie si innalzano a un pensiero e a una mente più evoluta, in cultura e in lavoro, in fede e in pensiero, in costruzioni e in oggetti. Così dice la teoria dell’attività (Activity Theory) o della prassi (Teorija dejatel’nosti) di Vygotskij, per esempio.

La pensa diversamente il Papa. Il lavoro non serve a comprendere l’umano, ma a comprendere il sociale, ambito esterno, mentre l’ambito interno per la Chiesa è lo spirituale (poiché l’uomo è stato fatto a immagine di Dio e partecipa della divinità). Per questo, il pontefice critica quello che chiama postumanesimo. Lo fa mettendo sullo stesso piano la teoria filosofica postumanista e l’idea di umanità aumentata del postumanesimo fantascientifico, che sono cose diverse. La teoria postumanista parte dalla critica femminista all’antropocentrismo (che è sempre androcentrico, cioè vede l’umano nell’uomo maschio, bianco, ricco, occidentale, ecc.) con l’idea di cyborg, cioè con l’idea che il confine tra umano e nonumano (macchine, tecnologie, medicine, materia) non sia certo — se volete tutto ciò che Carla Lonzi riassume nel suo libro Sputiamo su Hegel (1970): la mente ha un corpo, l’umano non è superiore al non umano, l’uomo alla donna, la mente “elevata” alla mente pratica. Inoltre, la teoria postumanista dice che l’umano si muove ed esiste anche cooperando con strumenti e non umani in tutte le sue azioni, attività e lavori. Dunque, l’umano nella tradizione materialista e neo-materialista è decentrato, mentre nella lettura papale è il centro, perché non è solo umano, ma è fatto anche a immagine di Dio. E rimane separato da tutto ciò che umano non è. Peccato che non esista da solo, e che queste idee antropocentriche non valgano, nella fisica e nell’esperienza, perché come sappiamo, “l’uomo (l’umano) per sua natura è animale sociale”.

Dunque, l’IA (come l’industria moderna per Leone XIII) è segno di perdita dell’umanità pura. La ricetta del Santo Padre è quella di “governarla”. Non sono più gli Stati a governare, ma le corporazioni onnipotenti, dice, e infatti nella presentazione dell’Enciclica il Papa ha invitato Anthropic. Il metodo di governo è la “scuola”, il disarmo dell’IA, e il non farle dominare l’umano, perché altrimenti non si capisce più chi è il responsabile. Cosa interessante ma difficile, perché questo confine tra umano e IA nella realtà non si trova, se la cosa si osserva partendo dall’azione compiuta. Tutto è mescolato. Chi scrive il prompt? Come si forma la risposta? Il Papa evita elegantemente di entrare nella questione della mescolanza umano-non umano strutturante, che regola questo insieme, ma ne fa un “problema” morale, più che altro di mancanza di responsabilità. Eppure, il machine-learning dell’IA significa altra cosa rispetto alle capacità di calcolo. E gli algoritmi di machine-learning non seguono più gli input delle generazioni passate di algoritmi. Il mondo dell’IA silenzia tutto ciò che non è statisticamente rilevante. I processori di tipo GPU impiegati nell’IA rendono possibile l’addestramento degli LLM, moltiplicando anche stereotipi e rinchiudendo mondi aperti in recinti discretizzati. A cercarli, si può trovare un mucchio di temi morali nella questione dell’IA.

Ma il Papa non li cerca, e riporta tutto alla questione di quelli che chiama grandi attori economici e tecnologici che controllano accesso, visibilità e partecipazione. Senza nominarli, tra le altre cose. Infatti, la soluzione per lui è nel manico, nel progetto, e nella proprietà. Ed è qui che il Papa usa un’immagine straordinaria tratta dalle Scritture. Oppone la costruzione della Torre di Babele, che ha seguito un progetto megalomane e autoritario ed è crollata, alla ricostruzione delle mura di Gerusalemme al tempo del ritorno degli Ebrei dall’esilio babilonese, che si è fatta poco a poco mettendo insieme con tutti il lavoro, e che si è mantenuta. Dunque mette il progetto sempre al centro dell’azione, ma un progetto che sia, come si dice oggi, inclusivo. Senza considerare che, come testimonia l’affare Anthropic, le oligarchie dell’IA sono dominate esse stesse da questo processo ibrido e complicato, più che il contrario, perché la cosa sta correndo a passi che nessuno poteva vedere, e nessuno può governare, e probabilmente crasherà o esploderà in una bolla prima di quanto ci si possa aspettare. Il progetto vale poco, rispetto all’uso e al cammino di uno strumento, com’è appunto l’IA.

Leggendo questa Enciclica, mi è tornata in mente l’interpretazione del Cristianesimo ne Il Regno di Emmanuel Carrère (2014). Secondo questo grande scrittore francese — che in questo libro racconta anche della nascita della religione organizzata per opera di san Paolo e del suo allievo san Luca — nella Chiesa il rapporto con la realtà è un problema. Infatti, all’inizio, san Paolo riteneva che la Parusia, cioè il glorioso ritorno di Gesù Cristo, fosse cosa di domani, fosse imminente, e dunque che tutto fosse destinato alla dissoluzione, e che le cose del mondo non contassero. E allora, tanto vale accettare le leggi, anche se stupide o ingiuste, che dominano questo mondo di quaggiù, perché questo sta finendo e dunque tutto è futile.

Poiché il ritorno in terra di Gesù Cristo non è avvenuto, nella Chiesa questo sentimento si è diffuso come angoscia “escatologica” (vale a dire ansia della fine del mondo) associata a ogni sconvolgimento della vita terrena. Questo catastrofismo “escatologico”, essendo tutti noi, volenti o nolenti, impregnati di cattolicesimo fino alla punta dei capelli, purtroppo senza rendercene conto, è forte all’interno della Chiesa ma ancora più forte fuori. Adesso è l’IA, prima erano i social network, prima ancora i telefonini, la televisione, e persino Theodor Adorno, che considerava la radio come la dissoluzione totale dell’umanità vera. Quanta inutile tecnofobia ha riempito i media e lo spazio pubblico per anni!

Eppure, il mondo continua a girare.


Imàgini: edunews24.it

Cumpartzi • Condividi

Lascia un commento / Cummenta

I commenti saranno sottoposti ad approvazione prima della pubblicazione.

Il tuo indirizzo email non sarà pubblicato. I campi obbligatori sono contrassegnati *

Captcha in caricamento...