Sa craė pro lėgėrė custa manera de scriėrė su sardu est in bàsciu.
Su Sìndigu,
Prima de totu, gràtzias meda de àėrė esprìmidu a manera sketa su ki in medas pensant ma no agatant su coraju de ddu nàėrė a facė manna, comentė namus in Casteddu. Ca s’importantė in sù ki ais naradu est ki ais pigadu pro contu ki sa cosa fessat cumparthida de totus, comentė ki fessat s’ùnica manera rajonevolė de isterrėrė sa kistionė de s’Einstein Telescope e de sa sortė nostra. Ca ìs ki no dda pensant aici (bos mentovŏ) sunt “donzi annu prus pagŏs e prus beçŏs, ca sos jòvanŏs emigrant”.
Deretu, narŏ ki s’atentadu a is vituras de is cirkeris foresŏs est faina mala e de cundennarė, abetendė is resurtadŏs de s’indàginė e sù ki ant a istabilirė is jugės, ca como nemus iscit inuė ghetarė sa nexė de custa cosa bastantė miserabilė.
Ponjŏ a una partė s’idea, in lìnia però cun su tempus ki bivimus, ki “devimos isolare kiė la pensat diversamentė”, comentė Vosté at nadu, ca innoė sa kistionė est longa e cumpricada, mancari siat de importu mannu, e un’imputu fàçilė diat interrumpėrė su diàlogu. Ponjŏ a un’atra partė puru s’idea si siat justu opuru sbal·liadu de ncė ponnėrė s’Einstein Telescope in Lula. Bollŏ èssėrė francu, a manera sintzil·la deŏ no seŏ contras a s’isvilupu de istruturas tecnoscientìficas aici mannas in Sardigna, siat pro sù ki pertocat custu impiantu, siat pro sù ki pertocat palas eòlicas etc. Comentė no seŏ contras a s’isvilupu urbanu, a s’indùstria, e no creŏ ki in s’antigòriu si biviat mellus e a manera prus autèntica. Amitŏ però ca tenjŏ bisonju de connòscėrė mellus sa kistionė, ca is datŏs çirculendė fintzas a como sunt pagŏs e pagu crarŏs. Dia nâėrė, cunfùndiŏs, pro essėrė bonŏs. Unu boliat biėrė sas cartas prima de nâėrė.
Sa kistionė ki nos parthit est un’atra: kiė detzidit? Kiė programmat? Kiė ncė balanjat? Kiė ncė perdit?
Vosté narat: Custu est su futuro (su tempus benidorė), su “trenu ki colat una borta solu in sa vida e duncas tocat a lu pigarė”. No faeddat de millantas postŏs de trabal·lu (comentė atra gentė) ma, prus umanamentė, narat ki podeus “assegurarė un’avvenirė serenu a fillŏs nostrŏs”, e puru “callare carki disiju” (un’imagine deaderus bella, sà ki su disiju si ndė “callat”: cumplimentŏs, su Sìndigu, e gràtzias de faeddarė in sardu!). Custa mentalidadė est difùndia meda in intrŏ de is polìticŏs sardŏs. Pro nâėrė (est una istòria de custas diės), pro no perderė finantziamentŏs, su Comunu de Casteddu, sendė sìndigu su thiniscolesu Trutzu, at torradu a faėrė totu sa Ruga de Santu Françiscu a su Portu, colonialmentė nòdida ke “Via Roma”. Làstima ki, mankendė sa programmatzionė, si sunt scaresciŏs de ndė cambiarė sa conduta de su gas, e como depėnt sciusciarė totu pro ncė dda stikirė torra. Boghendė unu muntonė de dinarė. Difatis, est una mentalidadė sbal·liada, ki currispundėt a no èssėrė bonŏs a programmarė, o incapas a no ndė tennėrė is ainas, o sa boluntadė, e a abetarė sos trenŏs arribendė de in foras. Ca s’implìçitu est ki nosatrŏs is Sardŏs no podeus. E tandŏ sa kistionė est: proite no podimus?
A custu Vosté etotu respundėt: “sa furkita la daint a nois… si no damus cara, la daint a àtere. Paris cun sos macarronės”. Su sujetu de sa fràsia postu, est “Roma, inuė detzidint totu”. E la daint a àtere ca “sa notitzia (de s’atentadu) at brincadu su marė e como ncė l’iscint finas in Roma”. Candŏ apŏ lėgidu custas fràsias est istadu comentė a riçirė unu buciconė a facė. Pro annŏs eus circadu de agatarė fueddŏs pro spiegarė it’est su serbidorùminė de is Sardŏs, e Vosté cun su contixeddu de frokita e macarronės at risoltu totu!
No podimus ca, ke Sardŏs, no teneus su podèriu de deçidėrė de sa sortė nostra, ma depeus solu pedirė e abetarė trenŏs, e torrarė gràtzias puru, “isolendė” kiė preguntat su minimu ki si depėt preguntarė. Desinuncas no papaus!
Però sa cosa, o su Sìndigu, no at funtzionadu! Sa Rinàscita, ki fiat nàscida cun ideas de isvilupu nostru, arribendė de sa Sardigna etotu, s’est mudada in unu trenu petrolkìmicu, arribadu de cuddu logu “inuė deçidint totu”. Is manifestŏs narânt: “Nella Rinascita c’è posto anche per te”. E eus bidu comentė sa cosa est acabada. Sunt issŏs ki nc’ant balanjadu, e nosu ki eur pèrdiu. Unu contu ancora prus fàçilė de sù de sa frokita e de is macarronės de su babbu de Vosté. Totus disterradŏs e sa rejonė sa prus pòbera e inniorantė no solu de Itàlia, ma de Europa. Pro caridadė, no seŏ narendė ki imoė etotu at a acabarė a sa matessi manera. Però, su suspetu est neçessariu. Ca sa cosa ki no at funtzionadu cun sa Rinascita, no at MAI funtzionadu, in sa stòria sarda. E a dda connòscėrė siat.
Çertu, s’alternativa est pedirė e abetarė trenos arribendė de atesu, a tipu Godot, timendė ki is novas no arribėnt a Roma, cuendė sa realidadė ki bivimus, ca sa figuredda contat. Ma sù de Vosté est unu contu sbal·liadu, ki tantu sunfrimentu e aflitzionė at betidu a sa Sardigna.
Su ki tocat a fàėrė, est a no incurbarė sa skina ke theracŏs famidŏs, e pigarė totu in manŏs nostras.
CRAĖ DE LETURA
Â, â inditat una a longa, mascamentė in su tempus passau contìnuu de is verbus (ki in italianu tzèrriant “imperfetto”) e in su verbu narai.
C, c podėt èssėrė lėgida /č/ opuru /k/ e /h/ segundu sa zona de Sardigna (ke in centu, cida, cerèsia, etc.)
Ç, ç podėt èssėrė lėgida /č/ opuru /ts/ segundu sa zona de Sardigna (ke in açapu, sconçu, fàçilė)
Ė ė, podėt èssėrė lėgida /i/ opuru /e/ segundu sa zona de Sardigna (ke in identidadė, scriėrė, scirė, banalė)
Ge ge, Gi gi, podėnt èssėrė lėgidas /dz/ opuru /j/ segundu sa zona de Sardigna (ke in genealogia, gentė). In Ga ga, Go go e Gu gu faėnte semprė /gh/ (ke in perigolosu, logu, longa, etc.)
Gh, gh depėt èssėrė semprė lėgida /gh-/ in totu sa Sardigna (ke in gherra, sighirė, ghia, etc.)
J, j podėt èssėrė lėgida /gi-/ opuru /dz/ opuru fintzas /i/ segundu sa zona de Sardigna (ke in Junta, rejonė, culurjonė, etc.)
K, k depėt èssėrė semprė lėgida /-k-/ in totu sa Sardigna (comente in ke, ki, kistionė, folk), francu /h/ in Barbaja sketa.
L, l podėt essėrė lègida /b/ o /r/ o puru in atras manera in Campidanu, Sarçidanu e Sàrrabus. Comente in atras limbas meda (ke inglesu o françesu), podėt èssėrė geminada o pronunçiada sintzillamentė segundu s’impreu. Feti s’italianu e paghìssimas atras limbas tenėnt règulas fissas pro sa geminatzionė (raddòpiu) de is consonantės.
Ll, ll podėnt èssėrė lėgidas /gi-/ opuru /dz/ opuru /ll/ opuru fintzas /ts/ segundu sa zona de Sardigna (ke Cunsillu, filla, allu, ollu, etc.)
L·l l·l (L·L) o ella geminada, si depėt semprė lėgėrė ella dòpia (ke in col·letivu, Gàl·lia, ul·leras, batal·la, etc.).
Ŏ ŏ podėt èssėrė lėgida /u/ opuru /o/ segundu sa zona de Sardigna (ke in bonŏs, candŏ, domŏ, jòvanŏs, deŏ seŏ).
X, x podėt èssėrė lėgida /ž/ opuru /gh/ segundu sa zona de Sardigna (ke in paxė, nuxė, luxė, etc.)
Th, th podėt èssėrė lėgida /th/ opuru /t/ opuru /ts/ opuru /č/ segundu sa zona de Sardigna (ke in pratha, petha, thurpu, thia, therakia etc.).
A, e, i, o, u sighidas de N si podėn nasalizare si sunt sighidas de una n sighida de una vocalė /ã/ /ę/ /į/ /õ/ /u nasalė/.
Dònnia crìtica est benė arriçida!
imàgini: lanuovasardegna.it
