Su pantàsima perigolosu de s’identidadė

Sa craė pro lėgėrė custa manera novadora de scriėrė su sardu est in bàsciu.

Oė seŏ artziadu in àutobus torrendė de un’odissea burocràtica mia, e apŏ intèndiu a duŏs jòvanŏs sètziŏs acanta a mimi, a ul·leras nieddas e lorigheddas in dònnia origra, narendė ca “In Sardigna si preguntas un’informatzionė in s’Universidadė t’arrespundėnt a pustis de una cida, e in dònnia logu in Sardigna est su pròpiu. Apŏ tzerriadu in Continentė e m’ant respustu deretu. Semprė de aici est!”. Fia po mi furriaė narendė ca, fillu miu, deu traballŏ in Continentė e apŏ tentu esperièntzia de burocratzias in Canadà, in USA, in Russia, in França, e t’assegurŏ ca ingunės etotu etc. etc. Ma mi seŏ citiu, ca su ki est pigadu po contu est difìçilė a ddu cumbàtėrė, setzendė in s’autobus. E in Sardinna custa cosa de su sentidu comunu est apiçigada meda a un’atra, ki ddi narant identidadė sarda

S’imprenta colonialė o unionista nosi definit “identitàriŏs”, e medas cumpanjŏs puru s’autu-definint ke “identitàriŏs”. Est craru ki custu fueddu bolėt nâė cosas diversas, est polisemànticu, comentė si narat. E a bortas est una trampa.

In sa polìtica, identidadė est stètiu unu tema po tempus meda allenu o bidu comentė ostilė. Identidadė fiat sceti sa pertenèntzia a una classė soçialė. In is annŏs ’70, grupŏs meda ant comintzau a fundaė sa polìtica ki fadiant a pithus de sa pertenèntzia insorŏ. Su gènerė, s’orientamentu sessualė, sa natzionalidadė o etnia, su colorė de sa peddė, fintzas a arribaė a sa defensa de is spètzias e de s’ambientė. Su passaju de sa produtzionė a su consumu in su capitalismu a una partė, e a s’atra sa cunditzionė postmoderna cun s’avantzada de s’importu donau a su discursu, siat ke efetu de discursu (in Derrida) a subra de sa realidadė, ki comentė a simulacru discursivu (in is postmodernŏs) a su postu de sa realidadė – ant donau a custu aspetu “identitàriu” un’importu mai bidu in totu su mundu. Castiendė sa boxė “Identity Politics” in sa Stanford Encyclopedia of Philosophy stimada, custu manjanu, mi nc’est rutu s’ogru a pithus de un’interpretatzionė curtza de sa “polìtica de s’identidadė”, est a nâė ki “sù ki si pedit est su rispetu de su seė ke diferentė”. Custu m’est partu su fundu de sù de faėrė Identity politics, una cosa ki duncas pertocat a manera funguda totu sa polìtica de cambiamentu ki s’est fata in Sardinna in is ùrtimŏs decènniŏs. Una circa de respetu.

Su fatu est ki in Sardinna identidadė est unu campus de batal·la. Su sardu tenėt un’identidadė, e sa forma de custa identidadė est arribada de in foras, de su merė allenu cun sa mirada interessada a nosi guvernaė, e comentė a unu sprigu si ncė depeus sprigaė a intrŏ. A ddu nâė cun Françiscu Màsala, su sardu est bonu ke sordadu in tempus de gherra, e est malu ke bandidu in tempus de paxė. Custu campus de batal·la tenėt logŏs diversŏs inuė si èsplicat. Lėgendė s’imprenta de is urtimas diės, sa literadura sarda in italianu (ma segundu meė in sardu puru) est unu de custŏs logŏs, ca est totu incentrada a pithus de s’esotiçismu sardu, una circa e un’illustratzionė de ita totu est custa identidadė sarda. Custu tema, comentė aiat bogadu a pillu in su libru suŏ Literaduras cuadas. Istòria de sa scriitura e de is autorės in limba minoritària in Itàlia Anna Bogaro, prefadu de Tullio De Mauro e publicadu de Carocci in su 2011 (no bortadu in sardu), diferèntziat sa literadura sarda de is atras in limba minoritària. Est unu tratu colonialė, a manera crara, ki esistit solu in Sardinna (in s’istadu italianu). Dia nâė, un’ossessionė. Un’atru logu est su folklore, ki, comentė ant scritu de rexentė Federica Marrocu e Jùlia Olianas, est logu de afirmatzione de sa diferèntzia sarda, e duncas de s’identidadė, ma spostada in sa rapresentatzionė de s’antigòriu, de unu “comentė fiat”, facė a unu pùbricu ki si biėt issu etotu “modernu” e spollincadu de dònnia identidadė, o sardidadė, sinò comentė regordu, amentu, o nostalgia malincònica. Opuru bantu denanti a gentė continentalė, italiana, stranja. S’ùrtima est interessantė ca mustrat totu custa contraditzionė. Esisteus ca spetàculu de antigòriu, ma “autènticu” o a su mancu “tìpicu”: bastėt ki siat atesu e ki no siaus nosàtrŏs, ca nosatrŏs, ormai, seus çivilės, no si poneus ne fardedda ne ragas, e ascurtaus su Festival de Sanremo e no custas batorinas. Però puru pràtica de gentė ki in custas cunditzionės de torraė unu connotu a spetàculu, mantenėt connoscèntzias, fainas, abilidadės, ki asinuncas diant èssėrė sparèssias. Nd’eus fatu unu spetàculu, de su connotu nostru, e però aici dd’eus mantènnidu, no dd’eus spèrdidu.

Fintzas a imoė, finas a como, sa cosa no est ki parrat perigulosa, sinò ambìgua. Tocat però a cunsiderare su segundu aspetu e cuddu jaė mi parėt perigulosu, e meda. Est a nâė comentė s’identidadė sarda fraigat sa manera de èssėrė sardŏs. 

Un’identidadė ki ndė scançel·lat totu is atras

Innoė nos’agataus denanti a una ruxė, a unu bìviu. O s’identidadė est una manera de connòscėrė sù ki est a èssėrė sardŏs, est a nâė a cumprèndėrė s’essèntzia cosa nostra, su ki no est possìbilė ca est unu cunjuntu de ideas e imàginės s’una diversa de s’atra e no tenėt niuna coerèntzia; opuru no est atru ki una rapresentatzione prenada de stereòtipŏs de su merė nostru italianu, de ki nosi depeus istesiaė e bastat. Duncas, s’identidadė a manera crara no serbit a nosi connòscėrė po sù ki seus.

Su fatu est ki s’identidadė sarda o sa sardidadė ki siat, mancari no siat aina de niuna connoscèntzia, est unu fràigu o costrutu curturalė. No esistėt in sa realidadė, ma esistėt in is ideas ki sa gentė allena (prus ki totu, is Italianŏs) e, sprighende(no)since, is Sardŏs etotu, si faėnt de sa cosa. 

Esistėt comentė marcu po incuadraė sa cunditzionė nostra, ma no est crara meda ca est incoerentė. Narat una cosa e narat su cuntràriu. Però, narat una cosa de importu. Ki no seus modernŏs, ki no seus bonŏs a su mundu modernu, ca no baleus meda, e ki totus is problemas ki teneus derivant de custa essèntzia descrita de s’identidadė ki teneus. E custa est un’interpretatzione col·letiva ki no est intrada in conca comentė spiegatzionė de totu sù ki no andat. 

E a s’imbessė, coment’ant iscritu Marrocu e Olianas, a èssėrė sardŏs est a èssėrė in calėsisiat manera, no est ki is cumportamentŏs nostrŏs depėnt èssėrė ghiadŏs de su passadu o de una cosa ki parit ki teneus aintrŏ e ki tzèrriant “identidadė”. Prus ki totu in su mundu de oė inuė totus teneus identidadės mùltiplas. 

A dònnia manera, sa kistionė est ca po sa castiada dominadora italiana, ki a fùria de si ncė sprigaė inintrŏ dd’eus assorbida, custa identidadė sarda nosi spiegat comentė col·letivu e puru comentė individuŏs. 

Custa cosa sutzedėt de seguru ma coment’est su mecanismu no est craru meda. Istudiŏs soçialės meda sunt de acòrdiu pro osservare su mecanismu. Primu, est in sa traditzione interatzionista sù ki naraus su “teorema de Thomas”, ki de is annŏs 1920 narat ki dònnia situatzionė ki est col·letivamentė pensada comentė realė tenėt consecuèntzias realės. Est a nâė ki no est de importu ki s’identidadė sarda esistat. Si ddoė at sà ki ddi narant “interpretatzionė cumparthida” ki esistėt, puru ki no esistessėt, tenėt consecuèntzias in sa vida. Duncas, mancari sa burocratzia siat in dònnia logu unu turmentu e no respundat semprė a manera lestra, in Sardigna custu dipendėt de s’identidadė, de “comentė seus fatŏs” sub specie aeternitatis, mentris in logu allenu dipendėt de càusas analizàbilės logicamentė e ratzionalmentė. S’interpretatzionė cumparthida no est una deliberatzionė o una deçisionė, ma est un’èsitu de unu proçessu longu e no nèutru, apilladu puru in su tempus e a bortas icoerentė e prenu de contraddiztionės, ke a dònnia forma de sentidu comunu. Segundu, sa currentė de impiantu fenomenològicu connota ke costrutzionė soçialė de sa realidadė, ki at tentu tanta popularidadė gràtzias a su traballu de Berger e Luckman, mustrat ca po fraigaė sa soçiedadė is rapresentatzionės sunt su çimentu e su matonė. Michaìl Bachtìn dd’at sumarizadu a manera poderosa cun: S’espressada organizat s’esperièntzia.

Personalmentė deŏ no seŏ de acòrdiu meda ca abarrŏ materialista e creŏ ki s’espressada s’amesturėt a s’esperièntzia e a bortas dda sigat. Ma sù ki pensŏ deŏ no est de importu in custa sea, ca no bollŏ pinnicaė. Ddu pigŏ po bonu ca nosi serbit in custu rexonu.

Su ki mi ponėt pensamentu est atru: ma in su fràigu cumparthidu de s’identidadė sarda, ki a pustis “organizat” s’esperièntzia sarda, ita totu ddoė at in intrŏ? E comentė si ponėt s’identidadė sarda cunforma a is atras identidadės ki donniunu de nois tenėt? Çertu, sunt kistionės ki meressėnt respustas longas pro èssėrė cumpridas. A dònnia manera, si podėt nâė ki s’identidadė sarda no sceti no est un’aina ki serbit po connòscėrė it’est a èssėrė sardu, est a nâė calė est sa cunditzionė nostra, ma est prena de prejudìtziŏs ki pertocant unu stadu nostru de inferioridadė e de barbarismu. Custŏs prejudìtziŏs serbint a justificaė su domìniu italianu de sa Sardigna e sa therakia nostra ke “naturalė”, deretu, però si nde podėt torraė a costruirė sa genealogia puru. 

Fintzas a su sèculu de XVIII e a su domìniu piemontesu un’identidadė sarda comentė dda connosceus no esistiant. e calėsisiat sardu Essendė de su Stadu italianu calėsisiat sardu respirat, acatendė-sindė de no agataė (açapaė) prus totu custa massa de prejudìtziŏs antisardŏs e, po ddu nâė a manera franca, razistas, ki prenant s’imàginė italiana de sa Sardigna, comintzendė de is autoridadės po sighirė cun is programmas televisivŏs e dd’acabare cun sa manera ki in sa Sardigna rurale post-pastorale o –agrìcula si ponėt in scena su connotu insorŏ. Sa lista est longa e pothŏ acinnaė sceti a s’irratzionalidadė, s’antigòriu, sa “curtura de su gorteddu”, s’arcaismu e sa limba arcàica, sa fèmina misteriosa, s’amigu fidelė, s’ofèndiu, su de no èssėrė bonŏs a faėrė s’impresàriu, etc. Sa funtzionė est perigulosa meda, ca s’identidadė sarda, comentė est, est una manera po fàėrė naturalė s’istadu de minoria e de inferioridadė de is sardŏs ke personės, de sa curtura e de su connotu insorŏ. Custa est sa rexonė ca in polìtica no depeus impreaė meda s’identidadė, ca in Sardigna no serbit po pedirė “su rispetu de su seė ke diferentė”, ma po pedirė de esistirė, ma solu ke inferiorės, ca custa imàginėė est formada a ingìriu de s’idea ki, mancari siaus interessantės, nosi mancat sa capaçidadė de bivirė in su mundu de oė. Ca no est berus. In foras de sa Sardigna, is Sardŏs sunt bonŏs a totu, ma in Sardigna sunt tratados e si biėnt ke pipieddŏs, minoreddŏs.

Sa segunda kistionė perigulosa est ca totus is atras identidadės ki donnia personė tenėt (de jènerė, de classė, de makiorė, relijosa, de pertenèntzia a una moda o a una tendèntzia musicalė) s’arrecracant in sà sarda. Sa sardidadė spiegat totu. Si ses inkietu pro calėsisiat cosa ses “tropu sardu”, si una cosa no funtzionat est “ca seus in Sardigna”, si calincunu ocėt a un’atru, est ca est acapiadu a una curtura “violenta” arcàica sarda, etc. 

Duncas, pro dd’acabaė, s’identidadė – in is formas ki tenėt oė – est politicamentė cosa de cumbatėrė, sciendė ki comente discursu at a esistirė semprė. Prima de totu pro dda mudare, pro ddi faėrė cambiaė forma, asutalinniendė is puntŏs prus derogatòriŏs pro nosatrŏs: Si depėt cumbatėrė s’atributzionė de calidadės inferiorizadoras a is Sardŏs. Segunda cosa, depeus aumentaė sa cura de sa curtura nostra: scriendė in sardu, essendė de custu sprigu terribilė funtzionalė sceti a su domìniu italianu e a sa therakia sarda. Est sa curtura praticada, e no ostentada o bantada, ki depeus spìngėrė ainnantis, pro nosi liberaė.

_____________

NODA ORTOGRÀFICA (sa craė de letura est ancora prus in bàsciu)

Scioberŏs ortogràficŏs PERSONALĖS. Deŏ m’agatŏ benė a scriėrė aici su sardu, ca desinuncas mi parit tropu una limba allena. No est fàçilė a scriėrė in sardu po nemus, creŏ ki siat de importu prus ki totu a s’atrivirė a ddu scriėrė e sa tenta mia seŏ sperendė ki serbat a promòvėrė sa limba sarda in s’impreu e in su spainamentu, in totu sa Sardigna. 

Unu tenėt duas possibilidadės: o scriėrė in una manera prus comprensibilė in sa manera sua localė, o scriėrė in LSC – ma aici totu su Sud de sa Sardigna no ddu cumprendėt, est a nâė sa partė politicamentė e curturalmentė prus importantė, o scrìėrė in italianu. Deŏ ndė proponjŏ un’atra, ca creŏ ki est responsabilidadė nostra a scriėrė in sardu: a provaė a propònnėrė atras maneras de scriėrė, partendė de s’esigèntzia de no intèndėrė sù ki unu scriėt comentė ki fessėt scritu in limba allena. Craru est ki apŏ açuntu unŏs cantŏs marcŏs diacrìticŏs. Seŏ pensendė puru ki tocat a pensaė a is sonŏs localės (a tipu ch- aspirada in Barbaja ke su haddu, vocalės nasalizadas in Campidanu ke compõidori, etc.), comentė justamentė narat Màuru Piredda, e incapas faeddaė liberamente de sa paragògica kentza a dda criminalizarė comentė si faėt oė, a manera scimpra.

S’intentu miu no est a agataė unu standard, ma a agatare una manera de scriėrė unitària inuė pothat intraė sas prus de is maneras de esistèntzia de sa limba sarda barjada. Inclusiva e aberta, ca nemus si depat intèndėrė ke unu stranju. Ma cirkende s’unidadė ca totus depeus tènnėrė custa responsabilidadė polìtica. Tandŏ, provaus. Custu est unu frailė de scriitura sarda novada e abertu a calėsisiat contributu. Prus mi criticaės, prus seŏ cuntentu, ca m’arricaės. Ma prima de totu bollŏ scirė, cumprendei?

Sa mia est un’abertura a una possìbilė riforma de totu su sardu scritu. Prus de is solutzionės ki proponjŏ, sa mia est una cramada a no abandonare sa circa de una manera unitària ma flessìbilė de scriėrė su sardu, ki siat basada no a pithus de critèrios astratŏs importadŏs, ma partat de su nostru. 

Custa borta apŏ açuntu duncas atras propostas, ki bollŏ justificaė:

1. Ė ė: in sardu sa /e/ a bortas si lėgėt /i/ (in “campidanesu”), ma funtzionat comente /e/ po s’abertura o tancadura de sa vocalė prima, comente in identidàdi, inuė no si podėt pronuntziaė indentidádi. Est a nâė, si pronùntziat a sa pròpiu manera de identidàde. Candŏ est /i/ in totu sa Sardigna (pro nâė, in camareri o carnatzeri o mancai/mancari, inuė si pronùntziat semprė serrada, in “campidanesu” puru: camaréri, carnatzéri, mancái/mancári). Sendė sa cosa regulari, poita no ncė pònnėrė unu marcu diacrìticu? Deŏ apŏ impreadu feti unu ki apŏ agatadu in sa tastiera cosa mia.
2. Ŏ ŏ: su matessi kistionu balėt po s’alternàntzia regularė u/o in çertas positzionės. In sardu sa /o/ a bortas si lėgėt /u/ (in “campidanesu”), ma funtzionat comente /o/ po s’abertura o tancadura de sa vocalė prima, comente in bònus (pluralė de is fueddŏs acabendė in /u/), ma puru in òru (“oro”) o dòmu inuė no si podėt pronuntziaė bónus, béllus, cráru, ne óru (chi bolėt nâė “orlo”) o dómu. Est a nâė, si pronùntziat a sa pròpiu manera de bònos, bèllos, cràros, òro e dòmo, comentė ki fessat una –o-, ca est una –o-, sendė ca su sardu est unu sistema linguìsticu ùnicu. Candŏ est /u/ in totu sa Sardigna (pro nâė, in bonu, bellu, craru) si pronùntziat semprė serrada: bónu, béllu, cráru. Sendė sa cosa regularė, poita no ncė pònnėrė unu marcu diacrìticu? Deŏ apŏ impreadu feti sù ki apŏ agatadu, ma a dolu mannu no in sa tastiera cosa mia.
3. L·l l·l  (L·L): pensŏ ki siat de importu a torraė a pensaė sa grandu variabilidadė de sa –ll-, ca su sonu prus stabilė est sa dòpia ella (“geminada”), lassendė a dda pronuntziaė in a su mancu tres maneras in Cabu de Susu. No tenėt sentidu a adotaė sa manera de pronuntziaė in pagas biddas de Mesania. Poita tandŏ no fizu, o fitzu, o fixu in logu de fìgiu? Poita no amitire, comente faėnt in medas limbas, chi su –ll- si pothat lėgėrė a manera diversa meda. E marcare, sighende sa manera cadelana, candŏ si lėgėt sempre dòpia (geminada), in fueddŏs studiadŏs o importadŏs, ke colletivu, o Gàllia, de impreare unu marcu speçìficu ke l·l ? Duncas, col·letivu e Gàl·lia pro ndė lassaė sa –ll- a barjaė comentė ddi parėt in totu sa Sardigna.

CRAĖ DE LETURA

Â, â inditat una a longa, mascamentė in su tempus passau contìnuu de is verbus (ki in italianu tzèrriant “imperfetto”) e in su verbu narai.

C, c podėt èssėrė lėgida /č/ opuru /k/ segundu sa zona de Sardigna (ke in centu, cida, cerèsia, etc.)

Ç, ç podėt èssėrė lėgida /č/ opuru /ts/ segundu sa zona de Sardigna (ke in açapu, sconçu, fàçilė)

Ė ė,  podėt èssėrė lėgida /i/ opuru /e/ segundu sa zona de Sardigna (ke in identidadė, scriėrė, scirė, banalė)

Ge ge, Gi gi, podėnt èssėrė lėgidas /dz/ opuru /j/ segundu sa zona de Sardigna (ke in genealogia, gentė). In Ga ga, Go go e Gu gu faėnte semprė /gh/ (ke in perigolosu, logu, longa, etc.)

Gh, gh depėt èssėrė semprė lėgida /gh-/ in totu sa Sardigna (ke in gherra, sighirė, ghia, etc.)

J, j podėt èssėrė lėgida /gi-/ opuru /dz/ opuru fintzas /i/ segundu sa zona de Sardigna (ke in Junta, rejonė, culurjonė, etc.)

K, k depėt èssėrė semprė lėgida /-k-/ in totu sa Sardigna (comente in ke, ki, kistionė, folk)

Ll, ll podėnt èssėrė lėgidas /gi-/ opuru /dz/ opuru /ll/ opuru fintzas /ts/ segundu sa zona de Sardigna (ke Cunsillu, filla, allu, ollu, etc.)

L·l l·l  (L·L) o ella geminada, si depėt semprė lėgėrė ella dòpia (ke in col·letivu, Gàl·lia, ul·leras, batal·la, etc.).

Ŏ ŏ podėt èssėrė lėgida /u/ opuru /o/ segundu sa zona de Sardigna (ke in bonŏs, candŏ, domŏ, jòvanŏs, deŏ seŏ).

X, x podėt èssėrė lėgida /ž/ opuru /gh/ segundu sa zona de Sardigna (ke in paxė, nuxė, luxė, etc.)

Th, th podėt èssėrė lėgida /th/ opuru /t/ opuru /ts/ opuru /č/ segundu sa zona de Sardigna (ke in pratha, petha, thurpu, thia, therakia etc.).

Dònnia crìtica est benė arriçida!