Ambiente

133 Articoli

Architettura

3 Articoli

Cinema

8 Articoli

Cultura

149 Articoli

Economia

10 Articoli

Giustizia

8 Articoli

Interviste

50 Articoli

Lingua

47 Articoli

Mondo

31 Articoli

Musica

4 Articoli

Notizie

60 Articoli

Persone

16 Articoli

Politica

237 Articoli

S'Imprenta

142 Articoli

Sanità

13 Articoli

Senza Categoria

1 Articoli

Società

17 Articoli

Sport

5 Articoli

Storia

93 Articoli

Trasporti

3 Articoli

Non perdere le ultime da S'Indipendente!

“Comente iscries?” – “In sardu”

Pagu tempus a como, apo comintzadu a iscrìere in sardu pro S’Indipendente. S’idea mia a s’inghitzu fiat sa de iscrìere casi dònnia chida de argumentos pagu pagu diversos, e de lu fàghere in sardu. Pro respùndere a su bisòngiu chi tèngio de abitzare custa limba, chi cunsidero sa mia ma chi a sa fine no est chi la faedda meda.

Sa manera chi l’iscrio est istada criticada meda ma bògio nàrrere una cosa, deretu: no tengio e no ap’a tènnere propostas normativas ortogràficas a fàghere. Sa mia est istada una sèbera netzessària, ca iscrìere in sardu no est fàtzile, e apo chircadu una manera de l’iscrìere chi siat “còmoda” pro mene. Sa mia est una provocatzione involontària, chi est acapiada a s’esperièntzia e su meledu meu de custa limba e de sa sorte chi tenet. Su sardu est custrintu a faeddare “bene” in italianu. Pro custu, sa gente si cuntrollat cando chistionat, a bortas a manera chi faghet riere puru, tanti s’italianu bogadu a campu no assimbigiat a peruna forma connota de limba italiana in s’Itàlia bera. Ma cun su sardu no podimus torrare a fàghere custa limba-presone chi est pro nois s’italianu. A su mancu deo, cun su sardu, kergio libertade. Bògio sa libertade de sperimentare, siat chistionende chi scriende.

Creo chi sa cosa prus de importu siat sa de provare a faeddare su sardu, e a l’iscriere. Su restu est secundariu. Creo chi depimus meledare meda de su raportu distortu cun is limbas ki emus interiorizadu sighende s’imparu fascista de s’italianu. Difatis, semus semper pensende a cumente chistionamus, in italianu puru, cuntrollende fueddu cun fueddu. Prus artziamus in s’iscala sotziale, e prus averguamus s’allega. Custa manera, dda betemus a su sardu. Su prus de is cuntierras difatis pertocant sa justesa o mancu de su sardu ki scriemus o faeddamus. Ja bastat puru! No podemus arripitire cun su sardu su raportu de presoneris de una limba ki tenemus cun s’italianu. Faeddende su sardu, si depemus intendere lìberos, ca no est a ddu chistionare corretu, est a ddu allegare e bastat, sa rivolutzione.

Domando un’amnistia generale a totus is fascio-ortògrafus. Lassae-nos in sa santa paxe, fintzas a cando no si detzidat pro un’ortografia, lassae-nos su sardu che logu de libertade espressiva.

  1. “Ma tu questo sardo da dove te lo sei tolto?”

Bollu contai comenti seu arribau a m’interessai de su sardu (e de s’indipendentismu). Mi scusit sa genti pagu interessada e is chi s’arroscint, giustamenti, a ascurtai stòrias personalis. Deu seu unu sotziòlogu de estratzioni burghesa. Fillu de duus laureaus, in domu chistionàmus s’italianu. Sendi chi apu bìviu in una bidda a piticheddu, su sardu dd’intendia in dònnia logu e ndi tenia una connoscèntzia passiva fintzas a is 47 annus fatus. Insaras, apu fatu sa sperièntzia de traballai in sa grandu circa sociolinguìstica de su 2006, inui apu scritu su capìtulu V, chi aiat interessau calincunu de su mundu de su « movimentu linguìsticu”. Su datu essiu a pillu de custa circa est custu: su sardu no si trasmitit a is fillus e a is fillas e sa genti si ndi bregùngiat ca ddoi at unu stigma. Ma custa cosa a su movimentu linguisticu no dd’at marcau, ca s’interessu fiat totu a pitzus de s’imparu in sa scola e de s’impreu ofitziali. Unu de custus m’at spintu a chistionai in sardu, cosa chi apu fatu in Làconi in su 2007, in pùbricu, po sa primu borta. Est stètia un’emotzioni manna, comenti chi una parti de mimi fintzas a insandus reprìmia, ndi bessiat a foras, respirendi po sa primu borta.

Insaras, Bachis Bandinu m’aiat invitadu a una trasmissioni in sardu po chistionai de custa circa sociolinguìstica. Deu apu chistionau in sardu e candu est stètia trasmìtia sa cosa in sa RAI, mama mia bonànima ricendimì in domu po prandi in paris,  m’iat nau “de aundi mi ddu femu bogau custu sardu”. Induna famìlia burghesa che sa mia, chistionai in italianu fiat pigau po contu comenti a si laureai o a, possibilmenti, s’iscriri a su Liceu clàssicu. Mancai in domu mai apa intèndiu unu solu fueddu contra de su sardu, sa cunsigna custa fiat, po mei e po is atrus.

No sciu de aundi mi ddu seu bogau, deu, custu sardu. De seguru sciu beni poita dd’incuru aici meda. Po respirai mellus, po bìviri cundunu problema de mancu, po essi su chi seu. Duncas, po m’arrispetai.

  1. Cale standard?

Sos annos cando apo comintzadu a m’interessare a su sardu fiant dominados de sa cuntierra de su standard. Sa Giunta Soru nd’aiat bogau a pigiu su primu standard ofitziale (LSC), e atra gente pagu tempus a pustis s’atru set de normas campidanesas (Is arrègulas). Comente studiosu de standardizatzione, apo semper ischidu chi su chi contat no est tanti su progetu, ma s’articulatzione. Est a nàrrere, comente unu progetu si mudat in sa pràtica. E custa no est faina de sos chi ant progetau, ma de sos e sas chi ant a impreare, o a manigiare o a arrangiare su trastu. Tando, deo fia (e seo) assolutamente de acòrdiu cun s’idea de unu standard, e bidia is cuntierras chi fiant postas contra de s’LSC e de Is arrègulas che normales, unu marcu de vitalidade, puru. A un’atra ala, apo bidu ca su de iscrìere in sardu fiat semper prus difùndiu, gràtzias a sa difusione de is retzas sotziales. Però raramente sa gente si poniat a iscriere segundu is duos standard, sinò cando fiant aintre su movimentu linguìsticu, opuru in documentos ofitziales incurados. Custas règulas, po comente fiant usadas dae medas che arma, prus de un’ajudu a bortas fiant unu barrancu.

Personalmente, un’esperièntzia at mudadu sa percetzione mia de sa chistione. In trassintus de s’organizatzione de sa Cunferèntzia aberta de su sardu in su ghennargiu de 2017 in Nùgoro, noisàteros cheriamus chi totu depiat èssere in sardu. Totu. In is trumas de traballu, unu o una fiant assinnados a rendicontare is dibatas organizadas segundu un’ischema. A los rendicontare in sardu. Deo pensaia chi, sende totus militantes e ativistas de su sardu, diat essere fàtzile a los agatare. 

Po nudda: totus timiant a iscriere in sardu, ca no s’agataiant bene cun is ortografias e timiant a èssere currigios. Organizende sa cosa, los amus cunfortados: totus teniant su deretu de iscriere comente cheriant. E difatis custos rendicontos sunt unu documentu importante de sa ricetzione de sas normas ortogràficas in cuddos annos. Medas essempros si podent agatare in su libru Sa dòpia ferta (Condaghes, 2017).

Dae tanto, deo penso ca custa cosa de su standard apat firmadu e no agiudadu sa crèschida de sa iscritura in sardu, sende ca semus in unu logu de grandu cunformismu e sa gente s’atrivat pagu a s’espressare pro su chi pensat de a veras. S’iscritura e sa letura de su sardu est pagu cosa. Sa genti s’est blocada, nch’est pagu cosa de nàrrere. Sende ca unu standard est netzessàriu, prus importante ancora est a favorèssere sa gente a scriere in sardu e a s’atrivire a lu faeddare. Mancari a manera disordinada, faddida, contradditoria. Su sardu no podet èssere una presone e arrepìtere sa funtzione normativa de s’italianu. Ca su sardu no est una limba “normale”, una categoria strambòtica de sa parte sua, ca de limbas “normales” pagu nde connosco. E deo de limbas nde connosco no pagas.

  1. Totu su chi est scritu in sardu, sardu est !

Su sardu ki scriu est su sardu de su presenti, no est « limba natzionale » né « limba ofiçiale de sa Repùbrica sarda”, né limba perfeta de unu mundu perfetu e ordinau, ki incapas at a benni in su tempus benidori, candu totus eus a essi interraus. Est sa limba de imoi, de como, sa ki mi benit beni de scriri. Disordinada. No est una proposta, no est una çerimònia, est una prova de espressioni. Bollu scriri in sardu de totu, no sceti kescias o proclamas studiaus cun fueddus scientificus sardizaus e cun sintassi e morfologia 90% italiana. E ddu bollu fairi oi. Mellus una paràgogi o una dòpia de nudda. Sa norma de su sardu scritu est dèbili e pagu connota e ancora prus pagu stimada de sa genti sarda. Custu no est ki mi andit beni, ma su peus problema est ca su sardu sa genti no s’atrivit ne a ddu scriri, ne a ddu fueddai. E deu m’agatu beni meda a ddu scriri aici. Mi fadia prexeri si sa genti scriessit in sardu de prus. Cun is dòpias, cun sa paragògica, ma ki scriessat in sardu. Ki s’atrivessit a ddu fàiri, kentz’e bregunja. E ki totus is fascio-ortògrafus de Sardìnnia dd’acabessint de si ponni in càtedra currigendi a kini, cumbatendi contras de fortzas repressivas de sèculus (e interiorizadas meda), nci provat, mancai fendi erroris, opuru, mancai, proponendi solutzionis noas a kistionis (ortogràficas) beças.

Alessandro Mongili Porru


Imàgine: freepik.com

Cumpartzi • Condividi

Lascia un commento / Cummenta

I commenti saranno sottoposti ad approvazione prima della pubblicazione.

Il tuo indirizzo email non sarà pubblicato. I campi obbligatori sono contrassegnati *

Captcha in caricamento...