Su sardu in iscola: istòria de s’esperimentu resessidu in Perfugas

“O sardu , si ses sardu e si ses bonu
Sempre sa limba tua apas presente
Si a iscola no che la jughides
Pro la difunder menzus dae como
Sezis dissardizende a fizos bostros”
Remundu Piras, 1977
In unu artìculu de s’Avvenire, de su 16 de su mese de abrile passadu, si faeddat de poberesa educativa in Itàlia, e si iscriet “ In Sardegna le condizione più critiche”. Su cuntzetu de “poberesa educativa” no pertocat sceti s’iscola ma totus sas possibilibades chi unu territòriu oferit, tenzende in consideru galu su cuntestu sotzioeconòmicu, ma, de siguru, s’iscola at unu rolu de importu mannu .
Intro de s’iscola sarda su tassu de abbandonu iscolàsticu arribat a su 13.6%, cando imbetzes sa mèdia de totu s’istadu abbarrat a s’8,2%.
Calicunu narat chi unu motivu diat èssere chi in s’iscola no si istùdiant s’istòria, sa literadura, e sa limba de sa Sardigna. Franz Fanon criticaiat s’iscola frantzesa in Algeria proite ca sos pitzinnos algerinos deviant imparare solu sa cultura frantzesa, pro esempru cosas comente: “sos antepassados nostros fint altos e ispanos e si giamaiant Sos Gallos…”.
In custa situatzione mi paret siat de importu fàghere connòschere s’esperièntzia de s’Istitutu Cumprensivu de Pèifugas, chi aunit galu sas iscolas de Martis, Laerru, Erula, Tzaramonte e Piaghe. In custas iscolas si b’imparat su sardu (e su cadduresu in Erula), dae su 2016/2017 dae s’iscola materna e sighit in ‘iscola primària impreende su 20% de sas oras chi onni istitutu podet impreare pro s’autònomia didatica segundu sa lege 59/1997 e su D.P.R. n. 275/199.
In s’iscola materna sa routine si faghet in italianu e in sardu. In s’iscola primària, in sos primos duos annos, sas oras de sardu faghent parte de su monte oras atribuidas a s’italianu. Dae sa de de tres classes si faghet limba, poi su sardu s’impreat comente limba veicolare cun sa metodologia CLIL e at una valutatzione autònoma in sa pagella.
Custu sèberu est istadu fatu dae su chi a s’ora fit Dirigidore de s’Istitutu, Dott. Giovanni Carmelo Marras, a incumintzare dae s’Annu Iscolasticu 2016/2017 e fiat alimentadu fintzas dae totu unu bene de resurtos iscientìficos chi aiant ammustradu, giai dae sos annos ‘60 de su millinoighentos, sos benefìtzios connitivos de su bi/plurilinguismu. Partende propriu dae custos resurtos si cheriat chircare de mezorare sa situatzione chi podet essere inditada dae custos datos .
| Prove Invalsi A.S. 2015 – 2016 | ||||
|---|---|---|---|---|
| IC Perfugas | Sardegna | Sud e Isole | Italia | |
| Italiano | 52 | 51.7 | 55.1 | 56.6 |
| Matematica | 45 | 49.2 | 52.8 | 54.6 |
| Inglese | ||||
| Nell’ A.S. 2015/16 non c’erano prove INVALSI di inglese | ||||
Già dae cando ant incumintzadu custa isperimentassìone aiant prevedidu una chirca pro averguare sos resultados. Cando s’est formada sa truma de “Su sardu in iscola”, cun ANS – Assemblea Natzionale Sarda, amus leadu cuntatu cun “Bilingualism Matters”, organizatzione internatzionale fundada in su 2008 dae professores mescamente de s’Universidade de Edimburgu. Bilingualism Matters at 30 seziones mescamente in Europa ma galu in Amèrica e in Asia. Sa Presidente est sa Prof. Antonella Sorace.
Dae custu cuntatu est crèschidu su progetu de fàghere una chirca chi est istada fata chentza finantziamentu pùblicu ma cun donatziones de dinari e realizada cun tribagliu voluntàriu pro sa regolta de sos datos.
Est istadu seberadu:
– unu grupu isperimentale: duas cuintas de s’iscola primària de Piaghe, chi ant sighidu s’isperimentatzìone de su sardu in s’iscola materna e primària,
– e unu grupu de controllu: duas cuintas de s’iscola primària de Ossi chi no ant sighidu perunu issinnamentu de sardu in iscola.
Si sunt seberadas custas duas biddas ca sunt bastante che pare pro ambiente sotzioeconòmicu.
Sa truma isperimentale de Piaghe est fromada dae 35 pitzinnos (14 feminas; edade media = 10.80 annos,) chi ant apidu un’insinnamentu in italianu (pro su 80%) e in Sardu (pro s’ateru 20%). Sa truma de controllu de Ossi est fromada dae 25 pitzinnos (9 feminas; edade media 10.91 annos ) ant apidu un’insinnamentu solu in italianu.
S’est frommadu unu grupu iscentìficu operativu ghiadu dae sa Prof.ssa Mirta Vernice de s’Universidade de Urbinu. Sunt istadas seberadas sas proas de impreare pro sa chirca.
Prima de totu si sunt impreadas sas Raven’s Coloured Progressive Matrices (Raven, 1956; Belacchi et al., 2008), chi averguant s’intellighèntzia no verbale.1
Cun custu test s’est averguadu chi sas duas trumas sunt omogeneas in s’intellighèntzia no verbale (Welch’s t (52.01) = −0.64, p = .53)

Sas ateras proas sun istadas duas proas de cumprensione linguìstica. Pro una proa est istadu impreadu unu contu mutzu Storia di un cane [Istoria de unu cane] dae sa bateria MT-3 (Cornoldi & Carretti, 2016), 2
Pro sa comprensione de fràsias est istadu impreadu unu grupu de sa bateria Comprendo 016). 3

Proas de tipu atentivu, de fritibilidade connitiva, de controllu esecutivo: “Test delle Ranette“4 e Stroop Task numerico 5

Pro agatare informatziones subra sos pitzinnos est istadu impreadu unu Chestionariu sotziolinguìsticu divididu in 3 setziones: a)espositzione linguistica, b)impreu de sas limbas, c) auto percetzione in s’impreu de sas limbas) 6
Sa chirca psicolonguistica at iscomproadu chi sos pitzinnos de sas duas cuintas de Piaghe ant otennidu puntegios prus altos cun significatividade istatistica in sa proa de cumprensione linguistica de unu testu; ant fatu pius pagos isbàglios e ant registradu tempos prus mutzos de resposta in sas Stroop Test in cunfromma a su grupu de cuntrollu (sas duas cuintas de Ossi).
Sa chirca est istada presentatada a s’aboju Internatzionale de Bilingualism Matter de Edimburgu de su mese de martzu de su 2025 e est in publicatzione in una rivista iscientifica internatzionale.

Daboi de 7 annos de custa isperimentatzione andamus a bidere sos resultados de sas proas INVALSI de s’Istituto Cumprensivu de Peifugas in s’annu iscolasticu inue amus fatu sa chirca:
| Prove Invalsi A.S. 2023 – 2024 | ||||
| IC Perfugas | Sardegna | Sud e Isole | Italia | |
| Italiano | 65.6 | 63.4 | 59.7 | 62.9 |
| Matematica | 57.7 | 50.8 | 49.6 | 54.5 |
| Inglese listening | 78.4 | 71.6 | 72 | 78.6 |
| Inglese reading | 73.5 | 75 | 74.3 | 80.1 |
Comente bidimus sos resultados, mescamente in italianu e matematica, non solu sunt mezorados meda ma sunt prus artos de sa media in Sardigna, in su Sud e Isulas e galu in Italia.
Un ateru resultadu chi est bessidu a pizu dae sa chirca est sa relatzione intra ategiamentu cara a su sardu e risultados in sa proa de letura e cumprensione de unu branu: chie at un ategiamentu positivu cara a su sardu (cumproadu cun sas preguntas de su chestionariu), 85,7% in Piaghe e 56% in Ossi, otennit resultados mezus in custa proa e galu in sa proas de su Stroop Test. Custos datos inditant una motivatzione manna e funguda chi est presente in guasi su 90% in sos pitzinnos de Piaghe e galu in prus de sa meidade de sos pitzinnos de Ossi.
Comente nos insinnant sas neuroscientzias e sa pedagogia, sa motivatzione, sos sentidos, sas emotziones sunt de importu mannu pro ammentare, pro imparare e pro elaborare in manera funguda su chi imparamus.
Dae s’esperiènztia de Pèifugas podimus sutalineare chi:
a) su sardu est istadu inseridu a manera orgànica in su currìculum iscolàsticu;
b) custa esperièntzia durat dae su 2016/17 (10 annos a como): no est ligada a “progetos” chi podent durare solu calchi annu. 7
S’importàntzia de sa durada in su tempus est un’elementu chi est istadu sutaliniadu galu in una chirca, ghiada dae sa Professoressa Maria Antonietta Pinto de s’Universidade de Roma, in sos annos 10 de su 2000 in Fiolinas e Thiesi. Impreende sos TAM test (test de abilidade metalinguistica in italianu) est resultadu chi sos istudiantes chi aiant istudiadu sardu in iscola ant ammustradu una cumpetèntzia metalinguìstica de s’italianu mezus cunfromma a chi no aiat sighidu perunu insegnamentu de sardu e mescamente sos pitzinnos chi aiant istudiadu sardu dae 7 annos.
S’esperièntzia de s’Istitutu Cumprensivu de Pèifugas e sos resultados de sa chirca dant inditos de importu pro s’introdutzione de su sardu in iscola.
Tzertu no bastat solu s’iscola pro assigurare sa trasmissione intergeneratzionale de su sardu ma pensamus chi potat dare unu cuntributu de importu.
1 Est una proa psicometrica non verbale che mesurat s’intellighentzia fluida e s’arregionu logicu. Bisonzat cumpletare una figura geometrica o una matrice visiva isseberende su sèberu giustu intra possibilidades diversas; su test diventat sempre prus difitzile.
https://it.wikipedia.org/wiki/Matrici_di_Raven
2 Pro sa cumprensione de unu testu cumpletu est istadu impreadu «Storia di un cane» de Cornoldi, C., Carretti, B. (2016). Prove MT avanzate-3-clinica. La valutazione delle abilità di lettura e comprensione per la scuola primaria e secondaria di I grado. Firenze, Giunti OS. una bateria istandardizada pro averguare clinicamente sas capatzidades de letura in s’iscola primaria e secondaria inferiore Sos pitzinnos legent e poi respondent a 12 preguntas a sèberu multiplu chenza limite de tempus
https://www.giuntipsy.it/catalogo/test/prove-mt-3-clinica-cornoldi
3 Pro sa cumprensione de fràsias sunt istados impreados modellos bogados dae Cecchetto, C., Di Domenico, A., Garraffa, M., Papagno, C. (2012). Comprendo. Batteria per la comprensione di frasi negli adulti. Milano, Raffaello Cortina Editore.https://scholar.google.it/scholar?q=Comprendo+(Cecchetto+et+al.,&hl=it&as_sdt=0&as_vis=1&oi=scholart
4 Pro custa proa amus impreadu sa proa «Walk, Don’t walk» (cf. Manly, T., Robertson, I. H., Anderson, V., & Nimmo-Smith, I. (1999/2001). TEA-Ch: Test of Everyday Attention for Children. Thames Valley Test Company), connòschida in italianu comente «Test delle Ranette».
Est una proa de atenzione uditiva basada su cumandos “ Anda/ no andes” (Manly et al., 2001). Sos pitzinnos retzint unu folio cun 20 iscalas onziuna frommada dae 14 cuadrados inue b’est disignada una ranedda . Iscultant una registratzione audio con duos tipos de sonos “ “Anda” e tando devent signare su cuadru chi benit daboi e “No andes” e tando si devent frimmare e passare a s’iscala chi benit daboi. Su puntegiu est misuradu subra su numeru de sas iscalas inzevinadas in sas 201e34r5
https://it.scribd.com/document/434682024/Ranette
5 Custu test verificat s’abilidade a inibire una resposta automatica e cumproat capatzidades e tempos de seletzione de informatziones de importu dae unu cuntestu. A sos pitzinnos benint presentados foglios cun 28 cuadrados cadaunu; in custos cuadrados bi sunt numeros dae su1 a su 5 e su pitzinnu devet narrere, de manera prus lestra possibile, cantos numeros bi sunt in onzi cuadradu. Podet faghere 2 tipos de isbaglios: a)narrere su numeru chi est iscritu in su cuadradu e no cantos numeros bi sunt; b) isbagliare a contare cantos numeros bi sunt in su cuadradu. In custu test benit contadu galu su tempus totale de sas respostas.
Test (cf. Henik, A., & Tzelgov, J. (1982). Is three greater than five? The relation between physical and numerical size. Memory & Cognition, 10(4), 389–395).
https://lamentepensante.com/effetto-stroop/
6 Pinto, M. A., & Migaleddu, M. V. (1989). Elaborare in sardo, elaborare in italiano: Una ricerca nella scuola media Rassegna Italiana di Linguistica Applicata, 21, 213–246.
7 Ballone, F. (2023). «L’aplicació de la llei regional sarda 22/2018 sobre l’ensenyament escolar de l’alguerès i de les altres llengües de Sardenya». Estudis Romànics, 2025, vol.VOL 47, p. 7-33. S’artìculu est a disponimentu in sardu in s’acàpiu https://drive.google.com/file/d/13kZAzis6BV0GBOjZGRNPhPnMCU9Po_0k/view?usp=sharing
Immàgine de copertina: Magnific















