Deu no creu ki siaus indunu momentu favorèvoli internatzionalmenti po fàiri avantzai s’indipendentismu sardu. E ndi apu a kistionai indun’atru artìculu.
Imoi ddoi at un’atru àidu abertu in Sardigna, e est sa “riforma de su Statudu” sardu, custa gatu minoredda, cunfrontada a atrus trastus de autonomia e indipendèntzia, po dda nâi a sa manera de Emìliu Lussu in sa sethiada de concrùida de s’Assemblea costitudora ki dd’iat aprovau in su 1948.
A lassai sa riforma de su Statudu in is manus de “custu” Cunsillu rejonali est cosa insensada e custu est un’apellu, una Cramada, po un’atzioni de su bàsciu.
Nc’est pagu de nâi po argumentai totu custu, mi parit s’ùnica cosa de fàiri po ndi essiri de custu silèntziu e po cumentzai a fraigai cosa polìtica po su benidori. S’indipendentismu sardu tenit barrancus meda, però si no ponit sa faci sua in custu proçessu, ke protagonista, ddu podeus puru declarai mortu e interrau, e comintzai a s’ocupai sceti de su pranju.
NODA
Scioberus ortogràficus PERSONALIS, po ki apu tentu crìticas meda, e curiosidadis puru. Deu m’agatu beni a ddu scriri aici, ca desinuncas a scriri in sardu mi parit tropu ke a scriri induna limba allena.
No est fàçili a scriri in sardu po nemus, ma no mi bollu fàiri bullizai de is fanàticus de normativas ki fintzas a imoi ant stesiau e bastat a sa jenti normali, e ki nemus tenit s’autoridadi de impònniri, in assèntzia de una polìtica linguìstica ki si spetit, e de su cunsensu populari ki no esistit.
Fintzas a imoi sa cursa est a impònniri, deu proponju una cursa a s’espressai. At a arribai su momentu de “standardizai” o de “normai”. Imoi, abarraus lìberus e scrieus liberamenti, cirkendi de si cumprèndiri a pari.
Est leju a s’incrubai a autoridadis de su nudda, e custa est una tenta a promovi sa limba sarda in s’impreu e in su spainamentu:
Â, â inditat una a longa, mascamenti in su tempus passau contìnuu de is verbus (ki in italianu tzèrriant “imperfetto”) e in su verbu narai.
C, c podit èssiri lìjia /č/ opuru /k/ segundu sa zona de Sardigna (ke in centu, cida, cerèsia, etc.)
Ç, ç podit èssiri lìjia /č/ opuru /ts/ segundu sa zona de Sardigna (ke in açapu, sconçu, fàçili)
J, j podit èssiri lìjia /gi-/ opuru /dz/ opuru /i/ segundu sa zona de Sardigna (ke in Junta, rejoni, culurjoni, etc.)
Ll, ll podint èssiri lìjias /gi-/ opuru /dz/ opuru /ll/ opuru fintzas /ts/ segundu sa zona de Sardigna (ke Cunsillu, filla, allu, ollu, etc.)
X, x podit èssiri lìjia /ž/ opuru /gh/ segundu sa zona de Sardigna (ke in paxė, nuxė, luxė, etc.)
Th, th podit èssiri lìjia /th/ opuru /t/ opuru /ts/ opuru /č/ segundu sa zona de Sardigna (ke in pratha, petha, theracu, etc.).
[Ė, ė si podiat lìjiri /e/ opuru /i/ in s’acabu de fueddus meda. Ma dd’apu postu feti in is tìtulus. Una solutzionė ki dd’assimbillit si podiat agatai po sa o in s’acabu de fueddus ke domo/domu, oro/oru, e in is pluralis masculinus. Un’atra possibilidadi interessanti ‘iat èssiri a fàiri de G,g unu sonu ùnicu, /gh/, de Y,y 🡪 /y/ e de K,k 🡪 /k/. Ma no m’atrivu tropu].
Dònnia crìtica est beni arriçida!
Deo no creo chi seus in unu momentu favorèvole internatzionalmente pro fàere avantzare s’indipendentismu sardu. E nde apo a faeddare in un’atru artìculu.
Imoe ddoe at un’atru àidu abertu in Sardigna, e est sa “riforma de su Statudu” sardu, custa gatu minoredda, cunfrontada a atros trastos de autonomia e indipendèntzia, pro dda nàrrere a sa manera de Emìliu Lussu in sa setziada de concrùida de s’Assemblea costitudora chi dd’aiat aprovadu in su 1948.
A lassare sa riforma de su Statudu in is manos de “custu” Cunsìgiu regionale est cosa insensada e custu est un’apellu, una Cramada, pro un’atzione dae su bàsciu.
Nch’est pagu de nàrrere pro argumentare totu custu, mi paret s’ùnica cosa de fàere pro nde essire dae custu silèntziu e pro cumentzare a fraigare cosa polìtica pro su benidore. S’indipendentismu sardu tenet barrancos meda, però si no ponet sa fache sua in custu protzessu, che protagonista, ddu podeus puru declarare mortu e interradu, e comintzai a s’ocupare petzi de su prangiu.
Imàgini: foodandtec.com
I commenti saranno sottoposti ad approvazione prima della pubblicazione.
Una pregunta de chi no ddi cumprendi nudda: a ita serbiri a livellu praticu su Statudu? Est un’aina ca serbiri a sa politica regionali po fai leis e pigai scioberus, cumenti detzidi de donai prioridadi a s’amparu de sa lingua e de sa cultura sarda?
Alessandro, tui partis de is lìteras po inditai is sonus e aici, po su matessi sonu, donniunu chi dhi acucat a gustus o a pentzamentu o po imparu italianu fait s’iscritura sua e fintzas s’imbentat calincuna cosa.
Duos cunsideros: a) Intanti chi is sonos in sardu e in italianu funt s’imprùs is matessi, no sèmpere faeus su matessi manìgiu de is matessi lìteras ca sa fonética de su sardu no est cussa de s’italianu. b) Is Sardos totus, de calesiògiat foedhada e bidha, a dolu mannu no aus tentu e no teneus mancu ancora un’iscola de sa limba sarda e chie iscriet in sardu at imparau iscriendho in italianu, chi però tenet una fonética diferente e is cosas no torrant paris is bisòngios de sa limba nosta.
S’allenamentu a s’italianu a dónnia modu at giau sa matessi isperiéntzia a totu is Sardos de totu is foedhadas ma cosa assolutamente rara est chi calesiògiat istudiau sardu foedhet s’italianu cun sa fonética de s’italianu, vocalismu e cunsonantismu, mancu si at fatu allenamentu de “dizione”.
S’alfabbeto latinu andhat bene po is italianos e fintzes po is Sardos totus. De diferente noso teneus calecunu sonu e duncas, ca is lìteras o grafemas serbint a distìnghere is sonos: de diferente a noso serbit calecunu digramma chi no manìgiant in italianu ca no faent cussu sonu (es. su fonema cacuminale), un’àteru digramma po sonu chi s’italianu tenet ma no dhu distinghet in s’iscritura (est sonu africau dentale surdu, diferente de su sonoru e in sardu faet diferéntzia de significau: s’italianu dhos iscriet cun /z/ e cun /–zz–/ pô traditzione e ca no tenet is bisòngios de sa limba sarda); po su sonu de sa mesa cunsonante (àteros dhi nant “mesa vocale”) chi s’italianu iscriet cun sa /i/ (noia, gioia) nosi serbit unu grafema distintu ca distinghet significaos diferentes (coja no est coia, cherjo no est cherio), e si serbit unu grafema po su fonema fricativu alveopalatali sonoru (chi tenet totu su campidanesu, sa mesania e prus de coranta bidhas de su logudoresu).
Cun duos digrammas (/dh/ po su cacuminale e /tz/ po s’africau dentale surdu, sa /j/ (“i” longa o “gei”) po su sonu aprossimante palatale e sa /x/ scèscia (in itl. “ics” po contos de matemàtica) po su sonu fricativu alveopalatale sonoru che in luxi, dexi, paxi, log. oxu, oxos, braxa, ixàminu (peràulas diferentes ma cun matessi sonu!
Serbit un’iscritura a critériu, no a gustos o a “mi paret” o “comente at nau babbu”, e solu deosi si podet istandardizare s’iscritura de totu su sardu, valorizare su sardu de totu is foedhadas cun su matessi arrespetu, importu, contivìgiu e utilidade e ca teneus bisóngiu chi totu su sardu siat de totu is Sardos fintzes si donniunu foedhat e iscriet méngius su chi connoschet méngius e po fàere totus sa matessi iscritura bastat de regularizare s’iscritura connota (ma regularizare a critériu, però) e arresurtat in manera gai fàcile compente s’italianu no podet èssere.
Giai custu iat a èssere s’istrada giusta e ùtile no po unu “standard” (???) de limba “natzionale” (???) ma po unu sardu meda prus produtivu de unidade.
Torru gràtzias a Màriu Puddu po su comentu suu. Ki cumentzat aici: “Alessandro, tui partis de is lìteras po inditai is sonus e aici, po su matessi sonu, donniunu chi dhi acucat a gustus o a pentzamentu o po imparu italianu fait s’iscritura sua e fintzas s’imbentat calincuna cosa.” Induna fràsia, a pàrriri miu, ddoi ant totus is rexonis ca sa jenti puru ki connoscit su sardu no ddu scriit, antzis, no s’atrivit a ddu scriiri. Ca su stress de ddu scriiri “justu” ndi bogat sa gana a is prus. Po custu deu apu provocau, deliberatamenti. Mi seu arròsciu de biiri jenti ki si òcupat de su sardu no a donai ainas a sa jenti po dd’ajudai a si pònniri a ddu scriiri, ma a dda curriji. E custu, candu ddoi at jai su Stadu ki ponit dònnia tipu de barrancu a sa scriitura in sardu, e su de ddu kistionai ancora de prus. Po su sardu ddoi bolit un’aproçu anàrkicu: ki donniunu ddu scriat comenti bolit! Antzis, comenti dd’acucat. Bastat cun custu clima nazigramàticu. Kini podit nâi seriamenti (sinò po rexonis ideolojicas) de no arrennesci a sighiri o a lìjiri comenti ddu scriu deu, o in LSC, o sighendi is Arrègulas, o su Manifestu de sa festa de Biddaspèrdia e sa pàjina de retzetas sardas scrittus cun sa dòpia -t- e cun is paragòjicas? Deu creu ki siat unu frutu malàidu de sa scola italiana, sù de currìjiri, promòviri o scrocorigai sa jenti, ma est un’àutu autoritàriu (difatis, in medas logus prus çivilis est proibiu justamenti de valutai is istudentis po sa “lìngua corrìjia”). Deu mi seu arròsciu puru de su bullying contra de ìs ki scriint sa paragòjica, ki ponint duas -t- o no sighint is Santas Règulas. Is linguistas ant ajudau su sardu ma funti stètius puru dannarjus, poita ant sighiu sa bia italiana, ki est normativa e fascista. Po rexonis istòricas, ca s’italianu est cumpletamenti artifiçiali e nemus ddu kistionât. Ma nosàtrus teneus una limba fueddada, e in prus boleus a si liberai de custas custrintas. Po custu, no seu de acòrdiu cun fustei. Inveci de curriji a sa jenti, poneisì a scriiri cosas interssantis po sa jenti, ca mancai ajudaus su sardu a èssiri lìjiu e scritu kentza a traumatizai sa jenti