Ita nosi contant is passèntzias pro sa mortė de Bossi

Sa craė pro lėgėrė custa manera novadora de scriėrė su sardu est in bàsciu.

De is mortŏs no dexėt a ndė faeddaė malė, e però de kiė totu ncė fiat a s’interru ja si podėt.

Sa morte de Umberto Bossi, fundadorė de sa Liga Lumbarda, pois Nord, at marcadu s’istòria de s’Istadu italianu comentzendė de is annŏs Noranta de su sèculu de XX. Polìticŏs meda ant donadu is passèntzias insorŏ pro custa mortė, e is Sardŏs a sa sòlita ant ripìtiu is tìtulŏs de is jornalės italianŏs, kentze tènnėrė unu puntu de vista originalė.

Su polìticu fiat novadorė, indunu mundu polìticu tandŏ prenu de antigòriu, seletzionadu cun critèrios elitistas, thurpu a sa vida currentė. Bossi fiat pagu studiadu ma abistu comentė a pagŏs. S’operatzionė polìtica sua at abertu a sa rivolutzionė reatzionària ki biveus in totu s’Oçidentė. Is puntŏs fiant a garantire is partės privilejadas de s’Oçidentė; a ghetaė sa nexė de is problemas a pithus de sa gentė ki ndė sunfrit; a spiegaė sa fortuna de is privilejadŏs cun calidadės essentzialės insorŏ (presumidas ke positivas) e sa sorte mala de is disamparadŏs a sa pròpiu manera (cun calidadės insorŏ presumidas ke semper negativas). Ma no in tèrminės de classė, sinò territorialės. S’unda manna reatzionària, cumintzada in Itàlia, s’est difùndia in França, cun su Fronte natzionalė, e in aterùė, at agatadu un’al·liadu in Berlusconi, ki fiat de acòrdiu a ghetaė nexė de is problemas de su Sud a is Meridionalės e a is Sardŏs. Ke manovra polìtica fiat reatzionaria ma genialė, ca at agatadu cunsensu meda, e est stètia imitada meda. Sa pròpiu polìtica trvmpiana no est atesu de is puntŏs prinçipalės de su leghismu. Su corŏ suŏ est sa defesa de is privilejŏs, no tanti fumosas propostas federalistas ki funti serbidas a pigaė in giru gentė meda, e a unŏs cantŏs leaders indipendentistas sardŏs pagu abistos e imbriagŏs de protagonismu megalòmane, puru. Su totu, imboddicadu indunu ratzismu antimeridionalė, ki s’est mudadu in su ratzismu atualė, contras a su stranju. Làstima ki custu ratzismu fiat sepultadu asuta de unu pillu strintu de ipocrisia, e cumparthidu siat a manca comentė a dereta. Bossi esprimiat su pensamentu de su pòpulu de su Nord, de sa gentė comuna, de is ki no rendânt domŏs a is meridionalės e nosi grisânt, mancari sa cosa no praxiat meda a sa manca, in domŏ nostra puru, ca no torrât còmodu a ddu naėrė.

Sa capassidadė a ndė furriaė – o bortaė – unu tema ki sa gentė intendėt ke importantė a s’agenda polìtica no est un’operatzionė ki totus funti bonŏs a fàėrė. In custa cosa istat sa genialidadė polìtica de cust’òminė e incapas est custu costadu ki movit e commovit a gentė comentė Bersani. Ma no bollŏ intraė in totu sù ki at bòfiu nàėrė sa Liga in sa polìtica de su Stadu. Mi bollŏ domandaė sceti poita custa manovra at tentu suçessu e comentė mai sa manca no at tentu fueddŏs justŏs pro dda gherraė, a manera particularė sa manca italiana de Sardigna.

Sa primu rexonė est ca s’Itàlia, comentė Gramsci nos imparat, est istada fraigada a pithus de s’al·liantzia de is privilejŏs de su Nord cun ìs de su Sud, e duncas contras a sa gentė comuna de su Sud e de Sardigna. De su tempus de Crispi, totu sa polìtica econòmica de su Stadu s’est dirìgida a isvilupaė su Nord e a lassaė su Sud in is manŏs de sa arrènda e de su clientelismu. Totus is investimentŏs a su Nord, totu is defesas e is acòrdiŏs cun is atrŏs istadŏs europeŏs o allenŏs a garantia esclusiva de is interessŏs econòmicos de su Nord. Bastat a castiaė oėindiė etotu sa carta de is ferruvias italianas pro cumprendėrė su cunçetu. Nudda pro su Sud, sinò assistèntzia in acòrdiu cun is prinçipales locales, e medas bortas meda cun is màfias de ònnia calidadė. In is annŏs ’80 e ’90 de su sèculu de XX, is interessŏs de su Nord sunt cambiadŏs, fintzas a arribaė a unu grandu svilupu de sà ki ant tzerriadu sa Tèrtzia Itàlia, est a nàėrė s’indùstria mèdia e pitica in rejones fintzas a tandŏ arretradas ke su Vénetu, s’Emìlia-Romannia, is Marcas, sa parte orientale e de susu de sa Lumbardia. A custas partes, s’arricamentu lestru e sa modernizatzione s’est atopiada cun su programa leghista “contras a s’Istadu” e contras a polìticas traditzionalės italianas, comentė su tropu de tassas, s’abertura a postos de trabal·lu pro is meridionales in sa burocratzia pùbrica, etc. Totu est stètiu genialmente resùmiu in su slogan Roma ladrona. Ma totu s’est acotzadu in s’idea ki is “terronės” fiant de un’atra ratza, sendė ca po sa natura insorŏ “innada” furant, s’ammandronant, funti arretradŏs.

E custu est sa segunda rexonė. Pro sa manca puru, sa càusa de is problemas nostrŏs seus nosatrŏs etotu, s’arretradesa. Su privileju de su Nord no esistit o no est cosa a ndė kistionaė tropu. Mellus a ddu cuaė. Su fatu ki s’esistèntzia etotu de s’Itàlia ke istadu tenjat su fundamentu suŏ in custu privileju est perda beça gramsciana de interraė a suta de su pruinė de is bibliotecas e de is commemoratzionės. Sa cosa si biėt indunu sciacu mannu contìnuu de kistionės. Ma sa manca italiana in Sardigna est thurpa a sa kistionė. No dda biėt. S’adesionė a su natzionalismu italianu est totalė e funguda. Strumentale pro is carrieras insorŏ de bravŏs theracŏs, ma interiorizada in su pensamentu e in sa postura a disponimentu, abetendė su cumandu italianu. Casi un’automatismu. No biėt sa kistionė struturalė de investimentŏs ordinariŏs sceti pro su Nord, e pro su Sud sceti istraordinariŏs, e no biėt su ratzismu contras de nosatrŏs, ca incapas no sunt mai stètiŏs disterraŏs opuru pròpiu no bolėnt intèndėrė a cudda origa.

E, a sa finė, tenėnt rexone: sa càusa seus nosatrŏs etotu, ca no nosi organizaus, ca no studiaus, e ca no nosi ribellaus.

_____________

NODA ORTOGRÀFICA (sa craė de letura est ancora prus in bàsciu)

Scioberŏs ortogràficŏs PERSONALĖS.

Paga gentė scriėt in sardu, ca candŏ scriės in sardu, pagu gentė ti ligėt. Sa scritura sarda est istada devastada de cuntierras, e propostas ki boliant ditai sa leė kentze ndė tènnėrė autoridadė connota.

Deŏ m’agatŏ benė a scriėrė aici su sardu, ca desinuncas mi parit tropu una limba allena. No est fàçilė a scriėrė in sardu pro nemus, creŏ ki siat de importu prus ki totu a s’atrivirė a ddu scriėrė e sa tenta mia seŏ sperendė ki serbat a promòvėrė sa limba sarda in s’impreu e in su spainamentu, in totu sa Sardigna.

Unu tenėt duas possibilidadės: o a scriėrė in una manera prus comprensibilė in sa manera sua localė, o scriėrė in LSC – ma aici totu su Sud de sa Sardigna no ddu cumprendėt, opuru a scrìėrė in italianu. Deŏ ndė proponjŏ un’atra, ca creŏ ki est responsabilidadė nostra a scriėrė in sardu: a provaė a propònnėrė atras maneras de scriėrė, partendė de s’esigèntzia de no intèndėrė sù ki unu scriėt comentė ki fessėt scritu in limba allena.

In custa tenta mia apŏ açuntu unŏs cantŏs marcŏs diacrìticŏs. Seŏ pensendė puru ki tocat a pensaė a is sonŏs localės (a tipu ch- aspirada in Barbaja ke su haddu, vocalės nasalizadas in Campidanu ke compõidori, etc.), comentė justamentė narat Màuru Piredda, e incapas faeddaė liberamente de sa paragògica kentza a dda criminalizarė comentė si faėt oė, a manera scimpra.

S’intentu miu no est a agataė unu standard, ma a agatare una manera de scriėrė unitària inuė pothat intraė sas prus de is maneras de esistèntzia de sa limba sarda barjada. Inclusiva e aberta, ca nemus si depat intèndėrė ke unu stranju. Pro morė de tentas. Ma semper cirkende s’unidadė ca totus depeus tènnėrė custa responsabilidadė polìtica. Tandŏ, provaus. Custu est unu frailė de scriitura sarda novada e abertu a calėsisiat contributu. Prus mi criticaės, prus seŏ cuntentu, ca m’arricaės. Ma prima de totu bollŏ scirė, cumprendei?

Sa mia est un’abertura a una possìbilė riforma de totu su sardu scritu. Prus de is solutzionės ki proponjŏ, sa mia est una cramada a no abandonare sa circa de una manera unitària ma flessìbilė de scriėrė su sardu, ki siat basada no a pithus de critèrios astratŏs importadŏs, ma partat de su nostru.

CRAĖ DE LETURA

Â, â inditat una a longa, mascamentė in su tempus passau contìnuu de is verbus (ki in italianu tzèrriant “imperfetto”) e in su verbu narai.

C, c podėt èssėrė lėgida /č/ opuru /k/ segundu sa zona de Sardigna (ke in centu, cida, cerèsia, etc.)

Ç, ç podėt èssėrė lėgida /č/ opuru /ts/ segundu sa zona de Sardigna (ke in açapu, sconçu, fàçilė)

Ė ė, podėt èssėrė lėgida /i/ opuru /e/ segundu sa zona de Sardigna (ke in identidadė, scriėrė, scirė, banalė)

Ge ge, Gi gi, podėnt èssėrė lėgidas /dz/ opuru /j/ segundu sa zona de Sardigna (ke in genealogia, gentė). In Ga ga, Go go e Gu gu faėnte semprė /gh/ (ke in perigolosu, logu, longa, etc.)

Gh, gh depėt èssėrė semprė lėgida /gh-/ in totu sa Sardigna (ke in gherra, sighirė, ghia, etc.)

J, j podėt èssėrė lėgida /gi-/ opuru /dz/ opuru fintzas /i/ segundu sa zona de Sardigna (ke in Junta, rejonė, culurjonė, etc.)

K, k depėt èssėrė semprė lėgida /-k-/ in totu sa Sardigna (comente in ke, ki, kistionė, folk)

Ll, ll podėnt èssėrė lėgidas /gi-/ opuru /dz/ opuru /ll/ opuru fintzas /ts/ segundu sa zona de Sardigna (ke Cunsillu, filla, allu, ollu, etc.)

L·l l·l (L·L) o ella geminada, si depėt semprė lėgėrė ella dòpia (ke in col·letivu, Gàl·lia, ul·leras, batal·la, etc.).

Ŏ ŏ podėt èssėrė lėgida /u/ opuru /o/ segundu sa zona de Sardigna (ke in bonŏs, candŏ, domŏ, jòvanŏs, deŏ seŏ).

X, x podėt èssėrė lėgida /ž/ opuru /gh/ segundu sa zona de Sardigna (ke in paxė, nuxė, luxė, etc.)

Th, th podėt èssėrė lėgida /th/ opuru /t/ opuru /ts/ opuru /č/ segundu sa zona de Sardigna (ke in pratha, petha, thurpu, thia, therakia etc.).

Cumentzende de s’artìculu beçu apŏ açuntu custas atras ùrtimas propostas a sa manera de scriėrė, ki bollŏ justificaė:

1. Ė ė: in sardu sa /e/ a bortas si lėgėt /i/ (in “campidanesu”), ma funtzionat comente /e/ po s’abertura o tancadura de sa vocalė prima, comente in identidàdi, inuė no si podėt pronuntziaė indentidádi. Est a nâė, si pronùntziat a sa pròpiu manera de identidàde. Candŏ est /i/ in totu sa Sardigna (pro nâė, in camareri o carnatzeri o mancai/mancari, inuė si pronùntziat semprė serrada, in “campidanesu” puru: camaréri, carnatzéri, mancái/mancári). Sendė sa cosa regulari, poita no ncė pònnėrė unu marcu diacrìticu? Deŏ apŏ impreadu feti unu ki apŏ agatadu in sa tastiera cosa mia.
2. Ŏ ŏ: su matessi kistionu balėt po s’alternàntzia regularė u/o in çertas positzionės. In sardu sa /o/ a bortas si lėgėt /u/ (in “campidanesu”), ma funtzionat comente /o/ po s’abertura o tancadura de sa vocalė prima, comente in bònus (pluralė de is fueddŏs acabendė in /u/), ma puru in òru (“oro”) o dòmu inuė no si podėt pronuntziaė bónus, béllus, cráru, ne óru (chi bolėt nâė “orlo”) o dómu. Est a nâė, si pronùntziat a sa pròpiu manera de bònos, bèllos, cràros, òro e dòmo, comentė ki fessat una –o-, ca est una –o-, sendė ca su sardu est unu sistema linguìsticu ùnicu. Candŏ est /u/ in totu sa Sardigna (pro nâė, in bonu, bellu, craru) si pronùntziat semprė serrada: bónu, béllu, cráru. Sendė sa cosa regularė, poita no ncė pònnėrė unu marcu diacrìticu? Deŏ apŏ impreadu feti sù ki apŏ agatadu, ma a dolu mannu no in sa tastiera cosa mia.
3. L·l l·l (L·L): pensŏ ki siat de importu a torraė a pensaė sa grandu variabilidadė de sa –ll-, ca su sonu prus stabilė est sa dòpia ella (“geminada”), lassendė a dda pronuntziaė in a su mancu tres maneras in Cabu de Susu. No tenėt sentidu a adotaė sa manera de pronuntziaė in pagas biddas de Mesania. Poita tandŏ no fizu, o fitzu, o fixu in logu de fìgiu? Poita no amitire, comente faėnt in medas limbas, chi su –ll- si pothat lėgėrė a manera diversa meda. E marcare, sighende sa manera cadelana, candŏ si lėgėt sempre dòpia (geminada), in fueddŏs studiadŏs o importadŏs, ke colletivu, o Gàllia, de impreare unu marcu speçìficu ke l·l ? Duncas, col·letivu e Gàl·lia pro ndė lassaė sa –ll- a barjaė comentė ddi parėt in totu sa Sardigna.

Dònnia crìtica est benė arriçida!