“Nous venons de subir une incroyable défaite. À qui la faute ? Au régime parlementaire, à la troupe, aux Anglais, à la cinquième colonne, répondent nos généraux. À tout le monde, en somme, sauf à eux.”
Marc Bloch, L’étrange défaite.
[« Nos ant tzacadu como-como una derrota de no creėrė. Sa nexė est a kiė? A su regìmėnė parlamentarė, a sa tropa, a is Inglesŏs, a sa cuinta colunna, arrespundėnt is generalės. Insomma, a totus, francu ki a issŏs »]
Sa craė pro lėgėrė custa manera de scriėrė su sardu est in bàsciu.
Parėt ki s’ofìtziu donendė sa patentė de indipendentismu sketu siat torrendė a traballarė meda, comentė in dònnia perìodu de derrota nostra.
Ma derrota incapas no est unu fŏeddu meda adattu. Çertu, si castiaus a is eletzionės, su passu de s’indipendentismu est pagu, e su fŏeddu s’adattat benė. Però, si artziaus sa mirada e castiaus sa stòria de Sardinna, sa nàscida e sa vida de s’indipendentismu modernu est epocalė. A pustis de sa derrota de sa Sarda Rivolutzionė (1796) su scioberu costantė de is prus de is Sardŏs est istadu « su scioberu de sa pàtria italiana », s’imputu de sa poberesa nostra a is Sardŏs etotu, arretradŏs, e is politicas de su sviluppu « eterodiretas », de sa modernizatzionė calada de s’artu, e contras a is interessŏs e a s’impoderamentu nostrŏs. Cun s’indipendentismu, spaçada s’est custa subalternidadė de su pensamentu polìticu sardu, ki jaė Gramsci, Simòn Mossa e atrŏs majorės nostrŏs aiant criticadu. S’autonomismu, s’unionismu, mancari ancora poderosŏs, no tenėnt nudda de nâėrė, sinò su bisu de una Rinascita finantziada de s’Istadu, ki biėnt in is palas eòlicas puru.
S’indipendentismu s’est formadu de raixinės medas e diversas, e at circadu abba a mitzas barjas. Ca s’est prantadu in su tempus e in sa cunditzionė ki biveus imoė. Pro custu est prus fortė de sù ki nosi parėt, ca ddi currispundėt. Però, « derrota » est fŏeddu bel·lu, ca s’indipendentismu e su movimentu pro s’autodeterminatzionė a bortas pensant ki su bisu nostru si nc’est acabendė, e duncas ki sa Sardinna at a tennėrė unu benidorė theracu. A bortas seus apocalìtticŏs. Su prus ki nosi faėt sunfrirė est ki « sa gentė no nosi sighit » bastantementė. Sa primu evidèntzia cuntrària ki benit a conca est però su suçessu mannu de s’arregorta de firmas pro sa Leė nomenada « Pratobello24 ». Ma no est sa sola : is tentas de coalitzionės unitàrias, mancari strantarjadas a s’ùrtimu momentu, si sunt acostadas a su liminarju de su 10% ; totus is sondajŏs narant ki sa simpatia o s’acòrdiu cun s’indipendentismu arribat fintzas a su 40%. E si comintzat a respirarė un’ « indipendentismu difùndidu » intrendė, ke possibilidadė pro su benidorė, in medas personės, in medas pensamentŏs. No est ki de una diė a s’atra totu càmbiat, mancari induna diė totu pothat cambiarė. Seus marrendė, e no est nâdu ki eus a essėrė nosatrus a boddirė.
In custas ùrtimas cidas, est essidu a pillu s’anneu pro sa leadership in unas cantas cumbatas de su movimentu « Surra », capatzu de pesarė mobilitatzionės, e bonu impreendė retzas soçialės, comunicatzionė e capias visualės. Prus ki totu in is retzas soçialės etotu. Ddis impitant a tennėrė tendèntzias de dereta. Pro nâėrė sa beridadė, imputant a totu « Surra » sa farta de calincunu ativista, o de unas cantas positzionės ki no si podėnt intendėrė. Custu andat benė, ca de seguru est justu e fintzas sanu a osservarė cosa noa criticamentė. Sù ki pothŏ nâėrė deŏ, est ki a bortas narant una cosa e s’incontràriu, e no si cumprendėt benė sa pòsida issorŏ.
Mi parėt però ki custa manera de faėrė siat pòbara, e diat essėrė mellus a si preguntarė comentė mai Surra, o àterŏs, agatant logu. No agatŏ propostas, in foras de sà, intelligentė, de Ricardu Pisu in custas pàginas. Diat essėrė ora a dd’acabarė cun s’immobilismu e s’inserru in is sòlitas cumpangias. Si bantat sù ki tzèrriant « lottas », ma ki assimbillant ormai a çerimònias, e ndė teneus fintzas unu calendàriu. E no si podėt agatarė, mancari cirkendė a perda furriada, unu resurtadu ki siat unu. Est duncas prus fàçilė a si ndė kesciare de Surra ki de pararė frontė a is problemas fundamentalės de strategia, tattica, de organizatzione e de presèntzia de custu movimentu.
Parėt ki siat unu pensamentu dominadu dae sa timoria de unu benidorė ki no si pothat cuntrol·larė, ki no tenjat ispera o cunfiàntzia in gentė ki no siat « pura », aderendė a una « militàntzia », ki no tenjat una « preparatzionė teòrica », duncas un’apartenèntzia, a sa cumpangia çertificada. Su pecadu mannu est a disijarė a essėrė avanguardia, su ki no spetat a nemus in foras de is militantės purŏs e durŏs.
Sa derrota o si cuat, o no est nexė nostra, ma de is Sardŏs ki no tenėnt cussèntzia, ca sunt unu tiallu de brebexės ; opuru de su Stadu italianu, de is atlantistas, de sa « manca indipendentista », de ìs ki ant pigadu sa consulèntzia in Rejonė, de Todde, e como de grupŏs noŏs de ativistas impreendė ainas cuntemporàneas de comunicatzionė, mobilitatzionė e fràigu de retzas. De totus, francu de issŏs etotu est sa nexė. Sa derrota no tenėt babbŏs, si narat. Aici scriiat puru Marc Bloch, istòricu majore de su sèculu de XX, in unu libru famadu dedicadu a sa derrota françesa contras a sa Germània, pro is generalės ki aiant pèrdidu, e ki apŏ mentovadu in esergo. Custu serbit pro no fŏeddarė de sa nexė manna de sa leadership indipendentista: sa derrota eventualė est difatis sa de issŏs, sa nostra, no est de s’indipendentismu. Tocat a no cunfundėrė is cosas. E est puru cosa normalė a faddirė, ca pro mudarė sa cosa in Sardinna ncė boliat unu cogu, tanti est cumplicada sa situatzionė.
Però a dolu mannu, comentė bortas meda in polìtica, su connotu si tramudat induna renda. E sa renda no pirmitėt a gentė noa a intrarė in su jogu. Ca est pròpiu custu jogu ki at generadu una renda. Ma gentė noa no tenėt renda, e si movėt a manera impresaria denanti a sa realidadė. E sa cosa podėt atzicarė, ma est marcu de rikesa pro unu jogu semper abertu. Sa vida polìtica no est unu campionadu de boça, comentė si dda bisant unŏs cantŏs ativistas presoneris de mentalidadės agonìsticas. Sa faddina prus manna ki si podėt faėrė, est a s’inserrarė in seguresas antigas, ki amigŏs e cumpanjŏs cumprendėnt ca si sunt costruidŏs un’identidadė a pithus, ma ki pro sa soçiedadė sarda est cosa allena, no keret nâėrė nudda. No est difatis un « elettorato e popolo decente» ki circaus, ma su pòpulu sardu coment’est, pro su ki est, no pro sù ki nosi praxiat ki fessit. Est issu ki depeus rapresentai. In s’avolotu inuė, a dolu malu, bivėt.
Ita faėrė? Aberrėrė logus de arrexonu, cunfrontu, impararė is unŏs de is atrŏs, no defendėrė is rendas polìticas e is « passadŏs gloriosŏs », kentza a timirė dònnia èntula noa, donnia araxė ki movėt s’aera. S’indipendentismu, intru de is raixinės suas, ndė teniat una libertària, e incapas est arribada s’ora de ncė furriarė a pithus. S’àndala indipendentista ki eus abertu no est mala, is problemas suŏs sunt normalės, ma tocat a si connoscėrė a parė, in totu is diversidadės.
CRAĖ DE LETURA
Â, â inditat una a longa, mascamentė in su tempus passau contìnuu de is verbus (ki in italianu tzèrriant “imperfetto”) e in su verbu narai.
C, c podėt èssėrė lėgida /č/ opuru /k/ e /h/ segundu sa zona de Sardigna (ke in centu, cida, cerèsia, etc.)
Ç, ç podėt èssėrė lėgida /č/ opuru /ts/ segundu sa zona de Sardigna (ke in açapu, sconçu, fàçilė)
Ė ė, podėt èssėrė lėgida /i/ opuru /e/ segundu sa zona de Sardigna (ke in identidadė, scriėrė, scirė, banalė)
Ge ge, Gi gi, podėnt èssėrė lėgidas /dz/ opuru /j/ segundu sa zona de Sardigna (ke in genealogia, gentė). In Ga ga, Go go e Gu gu faėnte semprė /gh/ (ke in perigolosu, logu, longa, etc.)
Gh, gh depėt èssėrė semprė lėgida /gh-/ in totu sa Sardigna (ke in gherra, sighirė, ghia, etc.)
J, j podėt èssėrė lėgida /gi-/ opuru /dz/ opuru fintzas /i/ segundu sa zona de Sardigna (ke in Junta, rejonė, culurjonė, etc.)
K, k depėt èssėrė semprė lėgida /-k-/ in totu sa Sardigna (comente in ke, ki, kistionė, folk), francu /h/ in Barbaja sketa.
L, l podėt essėrė lègida /b/ o /r/ o puru in atras manera in Campidanu, Sarçidanu e Sàrrabus. Comente in atras limbas meda (ke inglesu o françesu), podėt èssėrė geminada o pronunçiada sintzillamentė segundu s’impreu. Feti s’italianu e paghìssimas atras limbas tenėnt règulas fissas pro sa geminatzionė (raddòpiu) de is consonantės.
Ll, ll podėnt èssėrė lėgidas /gi-/ opuru /dz/ opuru /ll/ opuru fintzas /ts/ segundu sa zona de Sardigna (ke Cunsillu, filla, allu, ollu, etc.)
L·l l·l (L·L) o ella geminada, si depėt semprė lėgėrė ella dòpia (ke in col·letivu, Gàl·lia, ul·leras, batal·la, etc.).
Ŏ ŏ podėt èssėrė lėgida /u/ opuru /o/ segundu sa zona de Sardigna (ke in bonŏs, candŏ, domŏ, jòvanŏs, deŏ seŏ).
X, x podėt èssėrė lėgida /ž/ opuru /gh/ segundu sa zona de Sardigna (ke in paxė, nuxė, luxė, etc.)
Th, th podėt èssėrė lėgida /th/ opuru /t/ opuru /ts/ opuru /č/ segundu sa zona de Sardigna (ke in pratha, petha, thurpu, thia, therakia etc.).
A, e, i, o, u sighidas de N si podėn nasalizare si sunt sighidas de una n sighida de una vocalė /ã/ /ę/ /į/ /õ/ /u nasalė/.
Dònnia crìtica est benė arriçida!
