Manijendi unu jenoçìdiu

Su trinta de Cabudanni est istada sa Die de sa Reconçiliatzioni in sa « bella provinça” de sa Colùmbia britànnica, inui m’agatu. Sa bandela canadesa est stètia artziada a mesu tretu. Sa jenti s’est posta una mallietedda aranju, cun in limba musqueam scritu: “Sa vida de dònnia pipiu balit” (wə ?tə ste?əxwəd tə mək wet).
In su 1867, sa Lei de s’América setentrionali britànnica afirmât – aintre atru – ca su Canadà teniat poderiu a subra de “is Indianus e de is terras riservadas a is Indianus”. In su 1876, sa Lei indiana sighiat a speçificai mellus sa therakia nativa cunduna lei punnendi a s’assimilizatzioni e a su cuntrollu de is Indianus, impreendi sa rexoni de su “svilupu” e de sa çivilizatzioni insoru. In su 1880, si poniat a is messayus indìjenus s’òbrigu de pediri unu pirmissu po pòdiri bèndiri o comporai produtus agrìculus, e in su 1884, is çerimònias de ponidura (potlatch) e de baddu de is ispìritus fiant bandidas. In cudd’annu etotu, nascint is mentovadas iscolas residentzialis, ki ndi apu torrai a fueddai a pustis. Sighint in su 1905 su bandu de biddas o riservas indianas acanta a is çitadis biancas cun prus de 8000 genti bivendinci; in su 1911 su deretu (po su guvernu) a ndi espropriai is terras kentz’e su cunsensu insoru; in su 1914, s’òbrigu de pirmissu po si nci pònniri sa bistimenta cosa insoru traditzionali; in su 1918, su deretu de su guvernu a donai terra indiana a non-indianus kentze su pirmissu de custus, e in su 1927, su divietu de si nci pigai un’abogau po circai justìtzia in is tribunalis canadesus. A pustis de su 1950, ant cumentzau a indebiliri custa màkina de strecamentu de is Nativus, fintzas a ddis donai su deretu de votu in su 1960, in is pròpius annus inui s’abolint is leis segregatzionistas in is Istadus Unidus.
Oi, in sa çerimònia inui seu andau is su campus de s’Universidadi de sa Colùmbia britànnica, totu costruiu in sa terra furada a sa Natzioni primària Musqueam – ki ddi ant lassau po bìviri feti un’arroghixeddu in su padenti mannu inui nos’agataus nosatrus puru – unu muntoni de jenti, de totus is jeneratzionis e etnias, s’est acordau po intendi contus (inui sa limba musqueam est istada impreada, ma feti çerimonialmenti). In custas çerimònias canadesas, su momentu clou mi parit de cumprèndiri ki siat sèmpiri sa testimonia de unu ki at fatu sa scola residentziali. Puru su Papa Françiscu, m’arregordu, candu fiat beniu innoi, at pedidu iscusa po custas iscolas.
Is iscolas residentzialis fiant collejus guvernaus de monjas e prèidis catòlicus (jesuitas prus ki totu), ma puru de is crèsias protestantis, inui de sa metadi de s’Otuxentus e fintzas a su 1996 150.000 pipius nativus canadesus funt istadus bogaus a is famìlias e custrintus a bìviri. Sa punna fiat sa de ddi ndi bogai sa cumpetèntzia linguistica insoru, de ddus furriai a “bonus cristianus” kistionendi ingresu, çivilis. Acostadas a custas ddoi fiant is Iscolas de dìi, inui is pipius e is pipias indìjenas fiant custrintas a andai po studiai, ma podiant torrai a domu a merì. In custas ùrtimas, ant acodrau prus de 200.000 pipieddus. Giai casi sùbitu, sa cuota de is pipieddus mortus de shock o de fàmini (ca sa cosa de papai fiat paga e mala) fiat valutada de su guvernu canadesu etotu aintre 25 e 48% de is pipius. Ma si pensat ki in unus cantu perìodus custa cuota arribessit a su 60%. De pipius mortus ! Cumentzendi de su 2021, funti stetias agatadas tumbas comunas meda acanta de is fràigus de custas iscolas malaitas, como abbandonadas.
Sa jenti, innoi, s’est castiendi a su sprigu, domandendi-sì “ma ita eus fatu, in nòmini de su progressu e de su svilupu”? Comenti sanai totu custa jenti traumatizada e ndi essiri de custa cultura violenta de su Stadu coloniali?
E deu mi seu domandau, su 30 de Cabudanni, candu at a èssiri ki nosatrus is Sardus e is Sardas eus a comintzai custu caminu neçessàriu po si nci sanai de totu custas fertas de su passau, ki meda prus bortas de sù ki pensaus pesant ke roca in is personalidadis nostras puru, de jeneratzioni cun jeneratzioni? Si no ddus fadeus, eus a abarrai po sèmpiri ke pipieddus spèrdius, traumatizaus, cirkendi cunfiàntzia is sa castiada de su meri.










Imàgini: wikipedia















