Creu ki siat de importu a rexonai de iscola comenti at fatu Danilo Lampis de rexenti, e puru Omar Onnis in S’Indipendente. A manera sintètica, creu ki tenjant rexoni. Ma teneus bisonju de prus de suçu polìticu, est a nâi de ideas preçisas de reforma. Tocat però a acrarai ki s’idea ki “totu si resolvit cun sa scola” o cun s’educatzioni, est un’idea de s’Otixentus e in foras de su mundu inui biveus. Imoi, sa formatzioni e s’educatzioni s’acontessint prus ki totu in foras de s’iscola, sighendi arrastus sempri prus pagu guvernàbilis de sa polìtica traditzionali e de su connotu scolàsticu, sinò boghendi is telefoneddus a is pipius, comenti bolint fàiri oindì, cun pagu fantasia. Funti cunçetus ki ndi arribant de s’idea antiga ki is jòvunus balant feti ke jenti matuca in su tempus benidori, e no comenti personis bivendi in su tempus de oi, e tenendi bisonjus e deretus insoru, aintre ki ìs de no èssiri bius ke jenti matuca in su tempus benidori. S’idea ki totu si risolvit cun sa scola est filla de sà kantiana de is istadus de minoridadi, inui pipius, disàbilis, fèminas e pòpulus “intzivilis” no fiant (e no funti) bius ke umanus a manera intrea. A pithus de custa kistioni s’agatat literadura meda e scampiosa, importanti meda po cumprèndiri is làcanas de custu ojetu strambòticu ki tzerriaus “Ocidenti”, partendi de Max Weber po arribai a Horkheimer e Adorno, abarrendi a is càncarus e po no mentovai a Nietzsche e nemancu a Foucault. Sù ki no ndi bogat importàntzia a s’iscola, antzis, ddi ndi podiat afortiai su ròlliu.
Po sighiri, tocat a nâi ki a dolu mannu s’iscola in Sardigna est marcada cun duus aspetus correlaus, su primu pertokendi is programas scolàsticus. Ki funti atesu e astratus po su cursu de crèscida de is istudentis, ca funti standardizaus: sù ki bolit nâi ki tenint una madrixi autoritària in is pedagojias adotadas e unu riferimentu curturali ossessivu a su mundu italianu, e duncas abarrant serraus siat a su mundu scampiosu, siat a su logu inui nosi agataus, sù ki tenit acàpius meda cun sa calidadi de sa classi de is maistrus e professoris, destabilizada de su disacatu de is universidadis (a manera particulari de is universidadis italianas de Sardigna), de su status bàsciu de s’imparu ke professione, e puru de s’ostilidadi de unu logu de analfabetas e de una burghesia “sa prus innoranti de Europa”, po ddu nâi pasolinianamenti. Cosa ki ndi abarrat ke mitza e madrixi produtora a manera contìnua de discumbèniu personali e de farta de sinnu e de cumprendòniu de sa cunditzioni pròpia de totu su pòpulu sardu.
Atra cosa est su caràteri classista – ki no si podit poderai – de custa iscola, est a nâi sa farta de respetu po is classis popularis e s’impreu a bocidura de un’aina antiga ke sa “scrocorigadura” (pagu connota meda in is sistemas scolàsticus in foras de s’Itàlia), ki serbit a ndi bogai de s’iscola unu muntoni de studentis e alunnus, ghetendi nexi a sa “farta de talentu”, innoràntzia o a atrus carateris personalis, e no a s’assurdidadi, a s’allòriu e sa farta de interessu de sa scola comenti totu est. Ghetendi nexi a is istudentis scrocorigaus o bogaus deretu, su sistema s’assolvit, ma guastat a is istudentis ki est scrocorighendi opuru jujendi a tontus, ddus fùrriat a jenti frustrada po su restu de sa vida. Sinteticamenti, sa scola jujat continuamenti e no ajudat mai. Su riscu est, a multiplicai sa scola lassendi-dda aici etotu, est a nâi un’aina de colonizatzioni e alienatzioni curturali, a multiplicai puru su discumbèniu invecis ki a dd’amenguai.
Ma sa dibata in Sardigna est cumentzada po mori de sa serrada de cumplessus scolàsticus in Barbaja, Caddura e Maurreddia. Custa est parti de sa kistioni jenerali de su spostamentu faci a is çitadis de sa populatzioni, ki est una kistioni deaderus universali oindìi, acapiada a su mudonju de is maneras de biviri, de prodùsiri e de consumai. A respùndiri a custa kistioni no est fàçili e sa resistèntzia no bastat. Sa respusta podit bènniri feti proponendi maneras urbanas de bìviri territòrius antigamenti ruralis. Comentzendi a s’auniri aintre is biddas e cumparthendi servìtzius e fainas ki tenjant sentidu. Sa stòria de is Istrumentus federalis aintre is biddas est unu contu bellìssimu de sa Sarda rivolutzioni in Logudoru, ma de cudda bellesa pagu ndi abarrat. A dolu mannu, is biddas sardas no funti prus ruralis e no funti ancora urbanu-difùndias, e duncas in custu tretu de mesu suçedit de totu, e meda cosa leja. Si custu proçessu no cumentzat de su bàsciu no nci at a èssiri nisciuna Rejoni, Stadu o Unioni Europea ki ddus pothat ajudai. Creu a s’imbessi ki in totu sa Sardigna, e in is çitadis etotu, si podiat agatai jenti meda sustenendi una cumbata sìmili benendi de is zonas antigamenti ruralis, si est acapiada a unu discursu a pithus de comenti boleus sa scola in Sardigna, essendi de su modellu italianu. Difatis sa kistioni no est a fàiri una lei de sa scola sarda, ma comenti a dda fàiri po limitai o si nci liberai de sa madrixi scolàstica italiana in Sardigna. Nosi dexit una scola deaderus diversa, in foras su prus possìbili de su modellu pedagòjicu italianu, ki est fillu oi etotu de is “leis fascistìssimas” (e classistìssimas, e antisardìssimas) de Mussolini, no si ndi depeus scarèsciri. Nosi dexit de cumbàtiri po dd’acabai cun custu mecanismu assurdu de prèmiu-punitzione fatu po criai theracus o ghetaus a pari. Nosi depeus pensai una lei sarda de sa scola, comenti pirmitit su Statudu, ma tocat a dda pensai in custu tretu, liberatòriu.
_____________________
NODA
Scioberus ortogràficus PERSONALIS. Deu m’agatu beni a scriri aici su sardu, ca desinuncas mi parit tropu una limba allena. No est fàçili a scriri in sardu po nemus, creu ki siat de importu prus ki totu a s’artiviri a ddu scriiri e sa tenta mia seu sperendi ki serbat a promovi sa limba sarda in s’impreu e in su spainamentu:
Â, â inditat una a longa, mascamenti in su tempus passau contìnuu de is verbus (ki in italianu tzèrriant “imperfetto”) e in su verbu narai.
C, c podit èssiri lìjia /č/ opuru /k/ segundu sa zona de Sardigna (ke in centu, cida, cerèsia, etc.)
Ç, ç podit èssiri lìjia /č/ opuru /ts/ segundu sa zona de Sardigna (ke in açapu, sconçu, fàçili)
J, j podit èssiri lìjia /gi-/ opuru /dz/ opuru /i/ segundu sa zona de Sardigna (ke in Junta, rejoni, culurjoni, etc.)
Ll, ll podint èssiri lìjias /gi-/ opuru /dz/ opuru /ll/ opuru fintzas /ts/ segundu sa zona de Sardigna (ke Cunsillu, filla, allu, ollu, etc.)
X, x podit èssiri lìjia /ž/ opuru /gh/ segundu sa zona de Sardigna (ke in paxė, nuxė, luxė, etc.)
Th, th podit èssiri lìjia /th/ opuru /t/ opuru /ts/ opuru /č/ segundu sa zona de Sardigna (ke in pratha, petha, theracu, etc.).
[Ė, ė si podiat lìjiri /e/ opuru /i/ in s’acabu de fueddus meda. Una solutzionė ki dd’assimbillit si podiat agatai po sa o in s’acabu de fueddus ke domo/domu, oro/oru, e in is pluralis masculinus. Un’atra possibilidadi interessanti ‘iat èssiri a fàiri de G,g unu sonu ùnicu, /gh/, de Y,y /y/ e de K,k /k/].
Dònnia crìtica est beni arriçida!
S’iscola
Creo chi siat de importu a rexonare de iscola comente at fatu Danilo Lampis de rexente, e puru Omar Onnis in S’Indipendente. A manera sintètica, creo chi tèngiant rexone. Ma teneus bisongiu de prus de sutzu polìticu, est a nàrrere de ideas pretzisas de reforma. Tocat però a acrarare chi s’idea chi “totu si resolvet cun sa scola” o cun s’educatzione, est un’idea de s’Otixentos e in foras de su mundu inue biveus. Imoe, sa formatzione e s’educatzione s’acontessint prus chi totu in foras de s’iscola, sighende arrastos semper prus pagu guvernàbiles dae sa polìtica traditzionale e dae su connotu scolàsticu, sinò leende is telefoneddos a is pipios, comente bolent fàere oendìe, cun pagu fantasia. Sunt cuntzetos chi nde arribant dae s’idea antiga chi is giòvanos balant feti che jenti matuca in su tempus benidore, e no comente persones bivende in su tempus de oe, e tenende netzessidades e deretos issoro, aintre chi ìs de no èssere bidos che gente matuca in su tempus benidore. S’idea chi totu si risolvet cun sa scola est figia de sa kantiana de is istados de minoridade, inue pipios, disàbiles, fèminas e pòpulos “intziviles” no fiant (e no sunt) bidos che umanos a manera intrea. A pitzus de custa chistione s’agatat literadura meda e scampiosa, importante meda po cumprèndere is làcanas de custu ojetu strambòticu chi tzerriaus “Ocidente”, partende de Max Weber po arribare a Horkheimer e Adorno, abarrende a is càncarus e pro no mentovare a Nietzsche e nemancu a Foucault. Sù chi no nde bogat importàntzia a s’iscola, antzis, ddi nde podiat afortiare su ròlliu.
Pro sighire, tocat a nàrrere chi a dolu mannu s’iscola in Sardigna est marcada cun duos aspetos correlados, su primu pertochende is programas scolàsticos. Chi sunt atesu e astratos pro su cursu de crèschida de is istudentes, ca sunt standardizados: sù chi bolet nàrrere chi tenent una madrixe autoritària in is pedagogias adotadas e unu riferimentu curturale ossessivu a su mundu italianu, e duncas abarrant serrados siat a su mundu scampiosu, siat a su logu inue nos agataus, sù chi tenet acàpios meda cun sa calidade de sa classe de is maistros e professores, destabilizada de su disacatu de is universidades (a manera particulare de is universidades italianas de Sardigna), de su status bàsciu de s’imparu che professione, e puru de s’ostilidade de unu logu de analfabetas e de una burghesia “sa prus innorante de Europa”, pro ddu nàrrere pasolinianamente. Cosa chi nde abarrat che mitza e madrixe produtora a manera contìnua de discumbèniu personali e de farta de sinnu e de cumprendòniu de sa cunditzione pròpia de totu su pòpulu sardu.
Atra cosa est su caràtere classista – chi no si podet poderare – de custa iscola, est a nàrrere sa farta de respetu pro is classes populares e s’impreu a ochidura de un’aina antiga che sa “scrocorigadura” (pagu connota meda in is sistemas scolàsticos in foras de s’Itàlia), chi serbit a nde bogare de s’iscola unu muntone de studentes e alunnos, ghetende nexe a sa “farta de talentu”, innoràntzia o a atros carateres personales, e no a s’assurdidade, a s’allòriu e sa farta de interessu de sa scola comente totu est. Ghetende nexe a is istudentes scrocorigados o bogados deretu, su sistema s’assolvet, ma guastat a is istudentis chi est scrocorighende opuru giugende a tontos, ddos fùrriat a gente frustrada pro su restu de sa vida. Sinteticamente, sa scola giugiat continuamente e no agiudat mai. Su riscu est, a multiplicare sa scola lassende-dda gasi etotu, est a nàrrere un’aina de colonizatzione e alienatzione curturale, a multiplicare puru su discumbèniu invecis chi a dd’amenguare.
Ma sa dibata in Sardigna est cumentzada pro more de sa serrada de cumplessos scolàsticos in Barbagia, Caddura e Maurreddia. Custa est parte de sa chistione generale de su spostamentu fache a is tzitades de sa populatzione, chi est una chistione deaderus universale oendìe, acapiada a su mudongiu de is maneras de bivere, de prodùsere e de consumare. A respùndere a custa chistione no est fàtzile e sa resistèntzia no bastat. Sa respusta podet bènnere feti proponende maneras urbanas de bìvere territòrios antigamente rurales. Comentzende a s’aunire aintre is biddas e cumpartzende servìtzius e fainas chi tengiant sentidu.
Sa stòria de is Istrumentos federales aintre is biddas est unu contu bellìssimu de sa Sarda rivolutzione in Logudoru, ma de cudda bellesa pagu nde abarrat. A dolu mannu, is biddas sardas no sunt prus rurales e no sunt galu urbanu-difùndidas, e duncas in custu tretu de mesu sutzedet de totu, e meda cosa lègia. Si custu protzessu no cumentzat de su bàsciu no nche at a èssere nisciuna Regione, Stadu o Unione Europea chi ddos potzat agiudare. Creo a s’imbesse chi in totu sa Sardigna, e in is tzitades etotu, si podiat agatare gente meda sustenende una cumbata sìmile benende de is zonas antigamente rurales, si est acapiada a unu discursu a pitzus de comente boleus sa scola in Sardigna, essende de su modellu italianu. Difatis sa chistione no est a fàere una lee de sa scola sarda, ma comente a dda fàere po limitare o si nche liberare de sa madrixe scolàstica italiana in Sardigna. Nos dexet una scola deaderus diversa, in foras su prus possìbile de su modellu pedagògicu italianu, chi est figiu oe etotu de is “leis fascistìssimas” (e classistìssimas, e antisardìssimas) de Mussolini, no nos nde depeus iscarèssere. Nos dexet de cumbàtere pro dd’acabare cun custu mecanismu assurdu de prèmiu-punitzione fatu pro criare tzeracos o ghetados a pare. Nos depeus pensare una lee sarda de sa scola, comente pirmitet su Statudu, ma tocat a dda pensare in custu tretu, liberatòriu.
Imàgini: aclisardegna.it
