Is trenŏs pèrdiŏs de Sardigna in sa crisi de s’Itàlia

Sa craė pro lėgėrė custa manera novadora e unitària de scriėrė su sardu est in bàsciu.

Su Referendum costitutzionalė de custa cida passada at mustradu una borta de prus ki s’idea de realidadė fata in is media no currispondėt meda a sù ki est suçendendė in sa bia. Una generatzionė noa, politicizada in sa precariedadė e in is cunditzionės de gherra e genoçìdiu, s’est acarada in s’agonė polìticu, e est istada deçisiva po sa sortė de sa cumbata. Su guvernu de Meloni, ki nudda at fatu sinò a si poderaė in cadira, est de repentė spol·lincu ananti de totus, in totu sa poberesa polìtica sua.

Su sistema italianu, fraigadu a pithus de unu fundamentu dèbilė de privileju pro su Nord arricadu e de esclusionė de totus is atrŏs, est istadu interradu cun Bossi a Pontida e cun su votu referendàriu? No creŏ, ca sa cosa est funguda e ke unu zombie si nc’est torradu arreu atras bortas meda. Ma s’est pigau una bel·la bussinada a facė. Schlein est faendė biėrė abilesa polìtica a si ncė jogaė sa calada de Meloni, e a si ncė manijaė sa concurrèntzia cun Conte.

In custa situatzionė de abertura de su jogu polìticu a livel·lu de su Stadu currispundėt sa farta totalė de preparatzionė aintre ìs ki favoressėnt s’autodeterminatzionė in Sardigna. A no nosi cuaė siat su cunsideru ki is eletzionės contant. In Sardigna su momentu est marcau de sa sentèntzia ki pertocat sa decadèntzia de sa presidentissa Todde. In sa sentèntzia de sa Corte de Apel·lu de Casteddu ghetada su 23 de marthu passau, issa est istada imputada siat de s’improddu fatu cun sa declaratzione de is ispesas eletoralės, siat de sa forma “a cudda manera” de sa declaratzione etotu, e pro custu cundennada a pagaė una santzionė de 40.000 eurŏs.

Mancari no siat decàdia, sa pregunta abarrat: de kiė nd’at pigau su dinarė? Comentė mai est istada ispinta a cudda manera a si candidaė, fintzas a sperraė sa manca sarda e calėsifessit possibilidadė de al·liàntzia cun – a su mancu – una partė de is indipendentistas? Poita nc’est abarrada siddada a sa cadira a cudda manera aici fortė?

A sa debilesa de Meloni duncas s’açungėt sa debilesa de Todde, e no est a escludėrė ki, tancada sa legisladura in Roma, Todde si dimitat pro si faėrė elėgėrė in su Parlamentu, mancari indunu col·leju protègidu ca in Sardigna no creŏ ki dda votit prus nemus. A cuddu puntu, s’at a abèrrėrė sa cumbata eletoralė in domŏ.

No semus prontŏs ne a torrare a ripìtėrė is solitŏs sbàl·liŏs ne a aberrėrė una fase noa includendė sa generatzionė Gaza. Sa prus ki est benė posta est Schlein, ma no in Sardigna. Su PD in Sardigna est sa cosa prus purdiada ki si pothat imaginaė. Su secretàriu “nou” est unu repertu arkeològicu ki rapresentat Roma in Sardigna e no vice-versa, comentė si depiat spetaė. Casi totu su personalė polìticu PD est incompetentė, corrùmpidu, antisardu, e in partė manna “fillŏs o fillas de”, gentė acotzada o “amighixeddŏs de totus”, e a dònnia manera ki no meressėt su postu sinò po slingidura avantzada e mandronia connadurada. A facė garbosa ma bonŏs a dònnia intral·latzu.

Is indipendentistas sunt abarraŏs ancora turradŏs de totus is bussinadas ki ant pigau a facė, perdendė totus is eletzionės possìbilės. De custu, ghetant nexė a sa gentė o a sa sortė, no siat mai ki no ant a èssėrė issŏs sbal·liendė. Totus is cunfrarias ki ddi nânt “partidŏs” abarrant firmŏs a sa lìnnia de partèntzia, ditendė leės e deçisiones a trupas inesistentės, semper averguendė ki sa eca de sa tanca siat serrada bene e ki nemus nc’intrėt cun ideas noas.

Ddoė at pagu cosa de fàėrė : Deus inthurpat a kiė bolėt pèrdėrė.

_____________

CRAĖ DE LETURA

Â, â inditat una a longa, mascamentė in su tempus passau contìnuu de is verbus (ki in italianu tzèrriant “imperfetto”) e in su verbu narai.

C, c podėt èssėrė lėgida /č/ opuru /k/ segundu sa zona de Sardigna (ke in centu, cida, cerèsia, etc.)

Ç, ç podėt èssėrė lėgida /č/ opuru /ts/ segundu sa zona de Sardigna (ke in açapu, sconçu, fàçilė)

Ė ė, podėt èssėrė lėgida /i/ opuru /e/ segundu sa zona de Sardigna (ke in identidadė, scriėrė, scirė, banalė)

Ge ge, Gi gi, podėnt èssėrė lėgidas /dz/ opuru /j/ segundu sa zona de Sardigna (ke in genealogia, gentė). In Ga ga, Go go e Gu gu faėnte semprė /gh/ (ke in perigolosu, logu, longa, etc.)

Gh, gh depėt èssėrė semprė lėgida /gh-/ in totu sa Sardigna (ke in gherra, sighirė, ghia, etc.)

J, j podėt èssėrė lėgida /gi-/ opuru /dz/ opuru fintzas /i/ segundu sa zona de Sardigna (ke in Junta, rejonė, culurjonė, etc.)

K, k depėt èssėrė semprė lėgida /-k-/ in totu sa Sardigna (comente in ke, ki, kistionė, folk)

Ll, ll podėnt èssėrė lėgidas /gi-/ opuru /dz/ opuru /ll/ opuru fintzas /ts/ segundu sa zona de Sardigna (ke Cunsillu, filla, allu, ollu, etc.)

L·l l·l (L·L) o ella geminada, si depėt semprė lėgėrė ella dòpia (ke in col·letivu, Gàl·lia, ul·leras, batal·la, etc.).

Ŏ ŏ podėt èssėrė lėgida /u/ opuru /o/ segundu sa zona de Sardigna (ke in bonŏs, candŏ, domŏ, jòvanŏs, deŏ seŏ).

X, x podėt èssėrė lėgida /ž/ opuru /gh/ segundu sa zona de Sardigna (ke in paxė, nuxė, luxė, etc.)

Th, th podėt èssėrė lėgida /th/ opuru /t/ opuru /ts/ opuru /č/ segundu sa zona de Sardigna (ke in pratha, petha, thurpu, thia, therakia etc.).

NODA ORTOGRÀFICA

Scioberŏs ortogràficŏs PERSONALĖS.

Paga gentė scriėt in sardu, ca candŏ scriės in sardu, pagu gentė ti ligėt. Sa scritura sarda est istada devastada de cuntierras, e propostas ki boliant ditai sa leė kentze ndė tènnėrė autoridadė connota.

Deŏ m’agatŏ benė a scriėrė aici su sardu, ca desinuncas mi parit tropu una limba allena. No est fàçilė a scriėrė in sardu pro nemus, creŏ ki siat de importu prus ki totu a s’atrivirė a ddu scriėrė e sa tenta mia seŏ sperendė ki serbat a promòvėrė sa limba sarda in s’impreu e in su spainamentu, in totu sa Sardigna.

Unu tenėt duas possibilidadės: o a scriėrė in una manera prus comprensibilė in sa manera sua localė, o scriėrė in LSC – ma aici totu su Sud de sa Sardigna no ddu cumprendėt, opuru a scrìėrė in italianu. Deŏ ndė proponjŏ un’atra, ca creŏ ki est responsabilidadė nostra a scriėrė in sardu: a provaė a propònnėrė atras maneras de scriėrė, partendė de s’esigèntzia de no intèndėrė sù ki unu scriėt comentė ki fessėt scritu in limba allena.

In custa tenta mia apŏ açuntu unŏs cantŏs marcŏs diacrìticŏs. Seŏ pensendė puru ki tocat a pensaė a is sonŏs localės (a tipu ch- aspirada in Barbaja ke su haddu, vocalės nasalizadas in Campidanu ke compõidori, etc.), comentė justamentė narat Màuru Piredda, e incapas faeddaė liberamente de sa paragògica kentza a dda criminalizarė comentė si faėt oė, a manera scimpra.

S’intentu miu no est a agataė unu standard, ma a agatare una manera de scriėrė unitària inuė pothat intraė sas prus de is maneras de esistèntzia de sa limba sarda barjada. Inclusiva e aberta, ca nemus si depat intèndėrė ke unu stranju. Pro morė de tentas. Ma semper cirkende s’unidadė ca totus depeus tènnėrė custa responsabilidadė polìtica. Tandŏ, provaus. Custu est unu frailė de scriitura sarda novada e abertu a calėsisiat contributu. Prus mi criticaės, prus seŏ cuntentu, ca m’arricaės. Ma prima de totu bollŏ scirė, cumprendei?

Sa mia est un’abertura a una possìbilė riforma de totu su sardu scritu. Prus de is solutzionės ki proponjŏ, sa mia est una cramada a no abandonare sa circa de una manera unitària ma flessìbilė de scriėrė su sardu, ki siat basada no a pithus de critèrios astratŏs importadŏs, ma partat de su nostru.

Cumentzende de s’artìculu beçu apŏ açuntu custas atras ùrtimas propostas a sa manera de scriėrė, ki bollŏ justificaė:

1. Ė ė: in sardu sa /e/ a bortas si lėgėt /i/ (in “campidanesu”), ma funtzionat comente /e/ po s’abertura o tancadura de sa vocalė prima, comente in identidàdi, inuė no si podėt pronuntziaė indentidádi. Est a nâė, si pronùntziat a sa pròpiu manera de identidàde. Candŏ est /i/ in totu sa Sardigna (pro nâė, in camareri o carnatzeri o mancai/mancari, inuė si pronùntziat semprė serrada, in “campidanesu” puru: camaréri, carnatzéri, mancái/mancári). Sendė sa cosa regulari, poita no ncė pònnėrė unu marcu diacrìticu? Deŏ apŏ impreadu feti unu ki apŏ agatadu in sa tastiera cosa mia.
2. Ŏ ŏ: su matessi kistionu balėt po s’alternàntzia regularė u/o in çertas positzionės. In sardu sa /o/ a bortas si lėgėt /u/ (in “campidanesu”), ma funtzionat comente /o/ po s’abertura o tancadura de sa vocalė prima, comente in bònus (pluralė de is fueddŏs acabendė in /u/), ma puru in òru (“oro”) o dòmu inuė no si podėt pronuntziaė bónus, béllus, cráru, ne óru (chi bolėt nâė “orlo”) o dómu. Est a nâė, si pronùntziat a sa pròpiu manera de bònos, bèllos, cràros, òro e dòmo, comentė ki fessat una –o-, ca est una –o-, sendė ca su sardu est unu sistema linguìsticu ùnicu. Candŏ est /u/ in totu sa Sardigna (pro nâė, in bonu, bel·lu, craru) si pronùntziat semprė serrada: bónu, béllu, cráru. Sendė sa cosa regularė, poita no ncė pònnėrė unu marcu diacrìticu? Deŏ apŏ impreadu feti sù ki apŏ agatadu, ma a dolu mannu no in sa tastiera cosa mia.
3. L·l l·l (L·L): pensŏ ki siat de importu a torraė a pensaė sa grandu variabilidadė de sa –ll-, ca su sonu prus stabilė est sa dòpia ella (“geminada”), lassendė a dda pronuntziaė in a su mancu tres maneras in Cabu de Susu. No tenėt sentidu a adotaė sa manera de pronuntziaė in pagas biddas de Mesania. Poita tandŏ no fizu, o fitzu, o fixu in logu de fìgiu? Poita no amitire, comente faėnt in medas limbas, chi su –ll- si pothat lėgėrė a manera diversa meda. E marcare, sighende sa manera cadelana, candŏ si lėgėt sempre dòpia (geminada), in fueddŏs studiadŏs o importadŏs, ke col·letivu, o Gàllia, de impreare unu marcu speçìficu ke l·l ? Duncas, col·letivu e Gàl·lia pro ndė lassaė sa –ll- a barjaė comentė ddi parėt in totu sa Sardigna.

Dònnia crìtica est benė arriçida!