In S’indipendente lijeus is contributus de Maurizio Onnis, Omar Onnis e de Michele Zuddas castiendi a manera interessada su trumbullu mannu de su mundu de oi de su puntu de vista de sa possibilidadi po sa Sardigna de otenniri calincuna cosa, e mancai s’indipendèntzia etotu.
Totus tenint capia e faint pensai.
Cun aproçu istòricu, Maurizio Onnis e Omar Onnis partint de su passau de sa Sardigna. Medas bortas si seus agataus induna pòsida anàloga a sà de oi. Is regìminis ki guvernânt su mundu si fiant scallendi, e sa sorti nos at tocau de in foras, cun grandus mudonjus. Bisàntziu si stèsiat, gràtzias a s’islamizatzioni de sa Siçìlia, e nascint is Judicaus, su Papa istabilit su Rennu de Sardigna e Cossiga donende-ddu a su Rei de Aragona (Maurizio Onnis ddi donat un’interpretatzioni italoçèntrica ki no seu de acòrdiu, ma no ndi bollu kistionai innoi) e nosatrus si gherraus s’indipendèntzia cun Ugoni, Marianu e Lionori, sa Rivolutzioni françesa fiat cambiendi totu, e sa Sarda rivolutzioni nd’est essia a pillu. Mancant feti a sa lista s’acabu de s’impèriu ispanniolu cun sa Gherra de suçessioni e su passaju de sa Sardinna prima a s’Àustria e a pustis a su Piemonti, e is Gherras pùnicas, a ki podeus açùnjiri puru sa Grandu Crisi de su sèculu de XI ananti de Jesugristu, e kissà ita totu. Omar Onnis arregordat ca in totus custus passajus sa presèntzia o s’assèntzia de una ghia polìtica capatza fait sa diferèntzia.
Duncas su contu est ca sa Sardinna comenti unidadi polìtica podit èssiri mudada de s’unda manna de sa stòria jenerali.
Micheli Tzuddas, a sa parti sua, reajit a sù ki tzèrriat “pessimismu de is istudiaus”, narendi ca sa Pratobello24 mustrat ca un’atori polìticu tenendi cunsensu meda in su pòpulu ja esistit. E Federica Marrocu, a sa parti sua, bogat a pillu su fatu ki oindìi is natzionis no funti totas ugualis, ma ki esistint relatzionis aintre is natzionis ki podint èssiri, comenti funti in Groenlàndia e in Sardinna puru, colonialis.
In is duus Onnis deu biu un’idea de s’istòria pagu-pagu esajerada. Nudda mi fait pensai ki situatzionis ki pertocânt mundus inui no esistiat né idea né pràtica de Istadu, de Natzioni, e puru su praneta teniat pagu arrastu umanu, e nemancu si podiat kistionai de su mundu comenti unu fenòmenu interconnètiu ke a sù de oi, funti unu mollu ùtili po cumprèndiri sù ki seus bivendi a oindìi. A dònnia manera, teneus essemprus meda de natzionis kentza Istadu ki ndi funti essidas indipendentis sighendi su trumbullu jenerali. Custu trumbullu pertocat prima de totu is Istadus-natzioni artifiçialis de is ùrtimus sèculus, e prus ki totu ìs inui ddoi at un’etnia dominadora (ke s’Itàlia). S’acabu de is ditaduras soçialistas at marcau meda custa possibilidadi, prus ki totu in s’URSS beça, ma puru in Europa (bastit pensai a sa Yugoslàvia beça, ma puru a sa separatzioni aintre Çèkia e Islovàkia). Sa decolonizatzioni at fruniu atrus essemprus meda. Sa pesada de s’Unioni europea at afortiau meda is movimentus po s’indipendèntzia o s’autonomia de is natzionis kentza istadu ki ddoi funti a sa parti nostra de s’Europa, diversus ma ki s’assimbillant meda a is movimentus indìjenus, autòctonus e de minorias po su mudonju de is relatas cun is istadus çentralizaus (de is Kurdus a is Amazig, po no kistionai de logus prus atesu).
Su momentu ki seus bivendi però a mimi no mi parrit unu trumbullu e bastat, ma una rivolutzioni restauradora ki càstiat a unu passau inui is Istadus-natzionis artifiçialis, e bortas meda imperialis, si pothant torrai a parthiri su mundu. Est unu momentu particularmenti sfavorèvoli a is natzionis pitias comenti sa nostra. Est unu momentu inui is Istadus-natzioni artifiçialis, spramaus de s’impotèntzia ki tenint a guvernai su mundu e is logus insoru, ricurrint a sa gherra, e a su bisu de ndi torrai a s’antiga poderesa. A dolu mannu. Duncas no cumprendu comenti sa situatzioni internatzionali pothat ajudai a sa gana nostra de indipendèntzia. Sa sorti de is Palestinesus, de is Kurdus, sa stamburrada pigada de su procès cadelanu (no)s’amustrat sceti custu. A s’imbessi, in Sardigna comenti in dònnia logu si ponit torra sa kistioni de s’ativismu e de sa mobilitatzioni de su bàsciu. Ca est custa sa kistioni ki (no)si pertocat a nosu, ca de comenti s’at a strantaxai sa crisi internatzionali no ndi podeus fàiri meda. Tocat a èssiri prontus.
E in custu puntu s’abogau Tzuddas at postu s’atentzioni. Deu creu ki apat rexoni ma ki a su pròpiu puntu donjat una respusta cumpletamenti sballiada. Su movimentu P24, prus de sa lei omònima, s’est pesau beni meda mobilitendi a unu muntoni de jenti a firmai e a manifestai. Custu fatu (no)si contat de unu sentimentu sintzillu ki teneus de bòlliri deçìdiri sa sorti nostra. Ma sa manera comenti sa cosa s’est incarrerada at mustrau una pariga de cosas: Primu, ca su movimentu no est arrenesçu a si pònniri contras a is manovras insabbiadoras de sa classi polìtica sarda. Segundu, ca at prospetau una cosa sceti, est a nâi de “aprovai sa lei Pratobello 24” aici etotu, puru candu is tribunalis ant scançellau a is leixeddas mali scritas de Todde e sa cambarada sua. Probabilmenti, sa farta de organizatzioni o una leadership ki no si cumprendit de kini est fata, ddis impedit a pigai deçisionis, sù ki est unu problema po calisisat movimentu e po su nostru a manera particulari.
Custu (no)si narat una cosa sintzilla. Ca mancai su sentimentu indipendentista parit ki siat difùndiu meda in sa jenti (medas sondajus de prus de dexi annus a imoi donant a manera stàbili su 40% de is Sardus a favori de s’indipendèntzia), un’indipendentismu polìticu in Sardigna no est ancora nàsciu. Seus ancora a sa fasi “sentimentu, trumixeddas e manifestatzionis”.
Po torrai a su contu de s’inghitzu, candu po calisisiat movimentu tectònicu de sa polìtica mundiali s’iat obèrriri un’àidu po lòmpiri a s’indipendèntzia, no eus a èssiri prontus po nudda. Custu podit betiri a un’èsitu bielorussu, opuru comenti in s’Àsia çentrali o indunu muntoni de paisus colonizaus. E ddu nau no ca seu contras a s’indipendèntzia, ma po nâi ki depeus traballai a s’organizatzioni, a su stùdiu de sa soçiedadi cosa nostra e a una seletzioni de sa leadership prus pagu antiga de sà ki eus fatu fintzas a imoi.
NODA
Scioberus ortogràficus PERSONALIS, po ki apu tentu crìticas meda, e curiosidadis puru. Deu m’agatu beni a ddu scriri aici, ca desinuncas a scriri in sardu mi parit tropu ke a scriri induna limba allena.
No est fàçili a scriri in sardu po nemus, ma no mi bollu fàiri bullizai de is fanàticus de normativas ki fintzas a imoi ant stesiau e bastat a sa jenti normali, e ki nemus tenit s’autoridadi de impònniri, in assèntzia de una polìtica linguìstica ki si spetit, e de su cunsensu populari ki no esistit.
Fintzas a imoi sa cursa est a impònniri, deu proponju una cursa a s’espressai. At a arribai su momentu de “standardizai” o de “normai”. Imoi, abarraus lìberus e scrieus liberamenti, cirkendi de si cumprèndiri a pari.
Est leju a s’incrubai a autoridadis de su nudda, e custa est una tenta a promovi sa limba sarda in s’impreu e in su spainamentu:
Â, â inditat una a longa, mascamenti in su tempus passau contìnuu de is verbus (ki in italianu tzèrriant “imperfetto”) e in su verbu narai.
C, c podit èssiri lìjia /č/ opuru /k/ segundu sa zona de Sardigna (ke in centu, cida, cerèsia, etc.)
Ç, ç podit èssiri lìjia /č/ opuru /ts/ segundu sa zona de Sardigna (ke in açapu, sconçu, fàçili)
J, j podit èssiri lìjia /gi-/ opuru /dz/ opuru /i/ segundu sa zona de Sardigna (ke in Junta, rejoni, culurjoni, etc.)
Ll, ll podint èssiri lìjias /gi-/ opuru /dz/ opuru /ll/ opuru fintzas /ts/ segundu sa zona de Sardigna (ke Cunsillu, filla, allu, ollu, etc.)
X, x podit èssiri lìjia /ž/ opuru /gh/ segundu sa zona de Sardigna (ke in paxė, nuxė, luxė, etc.)
Th, th podit èssiri lìjia /th/ opuru /t/ opuru /ts/ opuru /č/ segundu sa zona de Sardigna (ke in pratha, petha, theracu, etc.).
[Ė, ė si podiat lìjiri /e/ opuru /i/ in s’acabu de fueddus meda. Ma dd’apu postu feti in is tìtulus. Una solutzionė ki dd’assimbillit si podiat agatai po sa o in s’acabu de fueddus ke domo/domu, oro/oru, e in is pluralis masculinus. Un’atra possibilidadi interessanti ‘iat èssiri a fàiri de G,g unu sonu ùnicu, /gh/, de Y,y 🡪 /y/ e de K,k 🡪 /k/. Ma no m’atrivu tropu].
Dònnia crìtica est beni arriçida!
S’indipendèntzia casuale de sa Sardigna.
In S’indipendente leghimus is contributos de Maurizio Onnis, Omar Onnis e de Michele Zuddas castiende a manera interessada su trumbullu mannu de su mundu de oe de su puntu de vista de sa possibilidade pro sa Sardigna de otènnere calincuna cosa, e mancari s’indipendèntzia etotu.
Totus tenent capia e faent pensare.
Cun apròciu istòricu, Maurizio Onnis e Omar Onnis partint de su passadu de sa Sardigna. Medas bortas nos seus agatados in una pòsida anàloga a sa de oe. Is regìmines chi guvernaiant su mundu si fiant iscagende, e sa sorte nos at tocadu dae in foras, cun mudòngios mannos. Bisàntziu s’istèsiat, gràtzias a s’islamizatzione de sa Sitzìlia, e naschent is Judicados, su Papa istabilit su Rennu de Sardigna e Cossiga donende-ddu a su Ree de Aragona (Maurizio Onnis ddi donat un’interpretatzione italotzèntrica chi no seo de acòrdiu, ma no ndi bògio chistionare inoghe) e nosatros nos gherraus s’indipendèntzia cun Ugone, Marianu e Lionori, sa Rivolutzione frantzesa fiat cambiende totu, e sa Sarda rivolutzione nd’est essida a pìgiu. Mancant feti a sa lista s’acabu de s’impèriu ispanniolu cun sa Gherra de sutzessione e su passagiu de sa Sardinna prima a s’Àustria e a pustis a su Piemonte, e is Gherras pùnicas, a chi podeus atzùnghere puru sa Grandu Crisi de su sèculu de XI ananti de Gesugristu, e chissà ite totu. Omar Onnis arregordat ca in totus custus passàgius sa presèntzia o s’assèntzia de una ghia polìtica capatza faet sa diferèntzia.
Duncas su contu est ca sa Sardinna comente unidade polìtica podet èssere mudada dae s’unda manna de s’istòria generale.
Micheli Tzuddas, a sa parte sua, reagit a sù chi tzèrriat “pessimismu de is istudiados”, narende ca sa Pratobello24 mustrat ca un’atore polìticu tenende cunsensu meda in su pòpulu già esistit. E Federica Marrocu, a sa parte sua, bogat a pìgiu su fatu chi oendìe is natziones no sunt totas uguales, ma chi esistint relatziones aintre is natziones chi podent èssere, comente sunt in Groenlàndia e in Sardinna puru, coloniales.
In is duos Onnis deo bio un’idea de s’istòria pagu-pagu esagerada. Nudda mi faet pensare chi situatziones chi pertocaiant mundus inue no esistiat né idea né pràtica de Istadu, de Natzione, e puru su praneta teniat pagu arrastu umanu, e nemancu si podiat chistionare de su mundu comente unu fenòmenu interconnètidu che a sù de oe, sunt unu mollu ùtile po cumprèndere sù chi seus bivende a oendìe. A dònnia manera, teneus essempros meda de natziones chentza Istadu chi nde sunt essidas indipendentes sighende su trumbullu generale. Custu trumbullu pertocat prima de totu is Istados-natzione artifitziales de is ùrtimus sèculos, e prus chi totu ìs inue ddoe at un’etnia dominadora (che s’Itàlia). S’acabu de is ditaduras sotzialistas at marcadu meda custa possibilidade, prus chi totu in s’URSS betza, ma puru in Europa (bastit pensai a sa Jugoslàvia betza, ma puru a sa separatzione aintre Tzèchia e Islovàchia). Sa decolonizatzione at frunidu atros essempros meda. Sa pesada de s’Unione europea at afortiadu meda is movimentos po s’indipendèntzia o s’autonomia de is natziones kentza istadu chi ddoe sunt a sa parte nostra de s’Europa, diversos ma chi s’assimbìgiant meda a is movimentos indìgenos, autòctonos e de minorias po su mudòngiu de is relatas cun is istados tzentralizados (de is Kurdos a is Amazig, pro no chistionare de logos prus atesu).
Su momentu chi seus bivende però a mimi no mi paret unu trumbullu e bastat, ma una rivolutzione restauradora chi càstiat a unu passadu inue is Istados-natziones artifitziales, e bortas meda imperiales, si potzant torrare a partzire su mundu. Est unu momentu particularmente isfavorèvole a is natziones minores comente sa nostra. Est unu momentu inue is Istados-natzione artifitziales, ispramados de s’impotèntzia chi tenent a guvernare su mundu e is logos issoro, ricurrent a sa gherra, e a su bisu de nde torrare a s’antiga poderesa. A dolu mannu. Duncas no cumprendo comente sa situatzione internatzionale potzat agiudare a sa gana nostra de indipendèntzia. Sa sorte de is Palestinesos, de is Kurdos, s’istamburrada pigada dae su procès cadelanu nos amustrat feti custu. A s’imbessi, in Sardigna comente in dònnia logu si ponet torra sa chistione de s’ativismu e de sa mobilitatzione dae su bàsciu. Ca est custa sa chistione chi nos pertocat a nos, ca de comente s’at a strantaxare sa crisi internatzionale no nde podeus fàere meda. Tocat a èssere prontos.
E in custu puntu s’abogadu Tzuddas at postu s’atentzione. Deo creo chi apat rexone ma chi a su matessi puntu dòngiat una respusta cumpletamente isballiada. Su movimentu P24, prus de sa lee omònima, s’est pesadu bene meda mobilitende a unu muntone de gente a firmare e a manifestare. Custu fatu nos contat de unu sentimentu sintzillu chi teneus de chèrrere detzìdere sa sorte nostra. Ma sa manera comente sa cosa s’est incarrerada at mustradu una pariga de cosas: Primu, ca su movimentu no est resèssidu a si pònnere contras a is manovras insabbiadoras de sa classe polìtica sarda. Segundu, ca at prospetadu una cosa sceti, est a nàrrere de “aprovare sa lee Pratobello 24” goi etotu, puru cando is tribunales ant iscantzelladu a is leigheddas male iscritas dae Todde e sa cambarada sua. Probabilmente, sa farta de organizatzione o una leadership chi no si cumprendet de chie est fata, ddis impedit a pigare detzisiones, sù chi est unu problema pro calesisat movimentu e pro su nostru a manera particulare.
Custu nos narat una cosa sintzilla. Ca mancari su sentimentu indipendentista paret chi siat difùndidu meda in sa gente (medas sondàgios de prus de deghe annos a como donant a manera istàbile su 40% de is Sardos a favore de s’indipendèntzia), un indipendentismu polìticu in Sardigna no est ancora nàschidu. Seus ancora a sa fase “sentimentu, trumigheddas e manifestatziones”.
Po torrare a su contu de s’inghitzu, cando pro calesisiat movimentu tectònicu de sa polìtica mundiale si diat abèrrere un’àidu pro lòmpere a s’indipendèntzia, no amus a èssere prontos pro nudda. Custu podet betire a un’èsitu bielorussu, opuru comente in s’Àsia tzentrale o in unu muntone de paisos colonizados. E ddu naro no ca seo contras a s’indipendèntzia, ma pro nàrrere chi depeus traballare a s’organizatzione, a s’istùdiu de sa sotziedade cosa nostra e a una seletzione de sa leadership prus pagu antiga de sà chi eus fatu finas a imoe.
Imàgini: mlns-guvernu.org
