Sa chistione linguìstica sarda tenet caras medas: cussa sotziu-linguìstica, cussa scientìfica, cussa istòrica, etc. B’est fintzas su livellu polìticu e giurìdicu. No est su chi nos donat prus disaogu, naramus de aici, ma est de importu mannu. In custu livellu de s’arresonu podet èssere de interessu a castiare comente si movent àteras realidades territoriales, in intro de su stadu italianu, cando tenent minorias linguìsticas de amparare o promòvere.
In antis de totu tocat de arregordare chi su stadu italianu in su 1999 at bogadu a campu – mègius a tardu chi mai – una lee a subra de in minorias linguìsticas, sa L. 482. Est sa prima lee italiana chi reconnoschet su sardu che a una limba de minoria e, a manera implìtzita, sa populatzione sardòfona che a sa minoria linguìstica prus manna de su stadu etotu. S’Itàlia però no at galu ratificadu sa Carta Europea de Is Limbas Minoritàrias.
In su 2018 sa Regione Autonòma Sardigna at rennoadu sa normativa sua, cun sa L.R. 22. Però no at mai emanadu nudda in matèria iscolàstica, mancari su Statutu sardu donet una cumpetèntzia a su mancu partziale a sa RAS. Est unu problema mannu.
Una de is realidades territoriales de su stadu chi sunt mentovadas prus a s’ispissu, in contu de custa chistione, est su Trentino-Alto Adige. Gente meda no ischit, però, chi custa regione in beridade est fata de duas provìntzias autònomas diferentes. Ambas duas tenent cumpetèntzias fortes in sa matèria scolàstica e las impreant. Su Süd-Tirol (Alto Adige) agatat unu vantàgiu mannu in su fatu chi s’ordinamentu suo nde falat dae acordos internatzionales, inghitzende dae su Patu De Gasperi-Gruber de su 1946.
Is comunidades linguìsticas suas sunt reconnotas e amparadas a manera forte in s’ordinamentu italianu – unu pagu a mala gana, tocat de lu nàrrere – mescamente a pustis de su statutu nou de s’autonomia de su Trentino-Alto Adige – su “Pacchetto”– chi at istituidu is duas provìntzias autònomas. Dae cussu momentu, sa comunidade tirolesa chi bivet intro su stadu italianu podet àere iscolas suas e àteras formas de garantzia. Nde balàngiat fintzas sa comunidade ladina de sa Badde Gardena. Sa comunidade italòfona at mantesu totus is deretos suos, mancari a sa polìtica italiana in Süd-Tirol – istoricamente egemonizada dae sa dereta – li pàrgiat semper tropu pagu.
Fatu istat chi in Süd-Tirol is comunidades linguìsticas tenent unu gradu de reconnoschimentu chi no esistit in aterue, francu, pro carchi aspetu, in sa Badde de Aosta. Su reconnoschimentu mannu de is comunidades linguìsticas cumportat chi cada persone residente in sa provìntzia depat seberare su grupu linguìsticu de apartenèntzia (fintzas a trint’annos a como los naraiant “ètnicos”), fintzas si benit dae foras de s’Itàlia (e de gente de aici incue bi nd’at meda) o apartenet a famìllias ammisturadas (e sunt medas fintzas cuddas). Sa divisione aici crara e funguda intre is comunidades linguìsticas produit problemas, non sceti vantàgios.
At cristallizadu is diferèntzias e unu cunflitu non semper cuadu chi in un’àtera manera fortzis diant èssere prus pagu fortes e at criadu su paradossu chi is generatziones prus giòvanas, chi ant fatu is iscolas dae is annos Otanta de su sèculu coladu a dae in antis, non connoschent una s’italianu e s’àtera su tedescu (e prus pagu puru sa faeddada tirolesa). Sa polìtica linguìstica de su Süd-Tirol faet a manera chi in is iscolas de sa comunidade tirolesa podent traballare sceti dotzentes cun su “patentinu”, est a nàrrere cun una cumpetèntzia tzertificada in tedescu. Custu fatu est unu lìmite, pro tantas resones, ma est fintzas una forma de amparu pro sa classe dotzente locale.
Chi, in prus de totu custu, leat stipèndios prus artos de is collegas de is regiones ordinàrias e de cudd@s sard@s etotu. Su fatu chi sa classe dotzente sarda , in sa maioria manna sua, non tèngiat peruna cussèntzia de sa chistione linguìstica est unu fatore de debilesa culturale e fintzas sindacale, cun efetos cuncretos in sa calidade de s’oferta iscolàstica e in su problema de sa disperdidura de dischentes. Sa capatzidade de cunsiderare sa particularidade linguìstica no comente unu problema de risòrvere o de lassare a una banda ma comente una sienda de pònnere a profetu est una letzione de castiare cun atentu mannu.
Sa chistione linguìstica no est una chistione identitària sceti o unu tema de una parte polìtica ebbia. Est imbetzes una chistione sotziale e de deretos de tzitadinàntzia e, in s’acabu, de democratzia.
Imàgini: italiachecambia.org
I commenti saranno sottoposti ad approvazione prima della pubblicazione.
Beru e totu. S’impoverimentu culturali. Mi paridi ca sa majoria de is personas no sin ddi acattinti, poita ormai chistionai in italianu est sa normalidadi. Una chistioni de importu mannu iar ‘essi s’imparu de su sardu in is iscolas. Custu ia a cria trabalu de una parti, de un atru una cuscientzia de identitadi in is giovunus. Ma cumenti est ca mancanta is leis po s’imparu de su sardu?