(e poita in su sardu su fenòmenu est prus delicau)
Su tèrmine grammar-nazi nàscit in su mundu anglo-sassoni intre s’acabu de su Noixentus e s’incumintzu de su Duamilla cumenti espressada irònica e polèmica po inditai chini currigiat sa grammàtica in manera cìrdina, pùblica e foras de cuntestu. No est una categoria scientìfica ni una figura stòrica ma un’eticheta discorsiva (unu nòmini chi s’imperat po fueddai de unu cumportamentu o de una manera de fàiri, e chi no est neutru, ma incruit unu giudìtziu) acapiada a s’ora chi ndi essint a pillu sa scritura digitali e is arretzas socialis. In custu artìculu su tèrmini est imperau in sentidu descriidori e metafòricu, po inditai una pràtica normativa – no personis o professionis – e est apricau a su sardu cumenti categoria anàlitica importada, ùtili a lìgiri: is dinàmicas de oi in dii acapiadas a sa standardizatzioni, sa pagu seguresa linguìstica e s’impreu pùblicu de sa lìngua.
Su grammar-nazi no est sceti “su chi currigit is erroris”. Est su produtu de una mudadura funguda de sa relatzioni intre lìngua, poderi e identidadi, chi s’est amostada prus che totu in s’era digitali. In su cuntestu de is lìnguas minorizadas – cumenti a su sardu – custa figura ndi boddit unus piessinnus particularis e scòviat pistighìngius prus fungudus puru.
De sa grammàtica cumenti aina a sa grammàtica cumenti làcana
De unu puntu de bista stòricu, sa grammàtica normativa at tentu unu rolu craru:su de fruniri unu standard cumpàrtziu po s’imparu, s’amministratzioni e s’imprenta. Sa curretzioni linguìstica si faiat in cuntestus istitutzionalis e in ambientis formalis innui su chistionai e su scriri fiant controllaus.
Intamis chi cun Internet, sa scritura si fait: dereta, pùblica e sena controllu.
Forum, cummentus, arretzas socialis ant fatu de sa lìngua scrita una pràtica fitiana e orizontali. In custu spàtziu, sa norma pèrdit su monopòliu istitutzionali e si fait càusa de dibata e de certus.
Est insaras chi nàscit su grammar-nazi: bistu no cumenti amparadori de sa comunicatzioni ma cumenti uficiali tzurpu e cirdinu de s’arrègula, chi po su prus no tènit contu de su chi funt narendi e de su cuntestu innui ddu narant. Su grammar-nazi segat in truncu, sinnalat, currigit in pùblicu. S’errori, sa faddina no funt prus una variatzioni o una fasi de imparu, ma una curpa. De su puntu de bista sociu-linguìsticu: sa lìngua standard si fait marcadori de superioridadi simbòlica; sa curretzioni pùblica si fait atu de poderi, sa forma si fait prus forti de sa comunicatzioni. Sa grammàtica lassat de èssiri aina e si fait làcana identitària.
Su Golem linguisticu
In custu sentidu, s’analogia cun su Golem tènit atùliu mannu: su grammar-nazi est fraigau de is personis; est animau de su fueddu scritu; nàscit po amparai un’òrdini; no cumprendit beni beni su chi est fendi.
Su Golem no interprètat, ponit in atu. Su grammar-nazi ponit in pràtica sa norma sena sceberai intre: registru (formali/informali), fueddau e scritu, cumpetèntzia nadia e mesu cumpetèntzia. Sa règula si fait automatica, disumanizada.
Candu e cumenti nàscit in su sardu?
In sa lingua sarda, custu fenomenu no fiat connotu. Totu a longu de is sèculus su sardu fiat trasmìtiu cun s’oralidadi, sena normas scritas de a foras e sena santzioni de s’errori. Sa cumpetèntzia fiat comunitària. Su nòmini grammar-nazi nascit, sighendi sa moda inglesa, candu su sardu intrat in su spàtziu pùblicu, ndi essint a campu processus de codificatzioni e standardizatzioni e in particulari candu sa lìngua lòmpit a is arretzas socialis. Podeus narai chi est una figura post-standardizatzioni.
Ma respetu a is lìnguas fortis , in su sardu su grammar-nazi nàscit po su prus de unu pagu seguresa colletiva: sa timoria chi sa faddina cunfrimit s’idea de lìngua “difetosa” o “no legitima” ligi “burda”. Aici sa norma est carrigada de unu valori assolutu. No serbit prus a fàiri comunicai mellus, ma a decidiri chini podit chistionai.
Est insaras chi su Golem si furriat perigulosu. Ca in una lìngua comunitària su problema no est s’errori ma su mudimini, no est sa variatzioni ma s’abandonu, no est sa pagu precisioni ma sa timoria chi si ndi befint de tui candu chistionas.
Su grammar nazi traballat cumenti chi s’urgèntzia fessit sa puresa formali, aici fendi ndi bogat ànimu a is faeddadoris nous, ndi bogat legitimidadi a sa fueddada nadia po no èssiri standard, mudat sa lìngua in giusta de forma ma chi no fait a imperai in sa vida fitiana.
Sceti cumprendendi su fenomenu si podit transiri su perìgulu chi si furriit in disacatu. Su grammar-nazi no est un’inimigu de sa lìngua. Est un’efetu collaterali manigiau mali, est nàsciu de is arrègulas sena chi nemus si ndi siat incurau de is efetus chi podiant tènniri, una norma mudada in Golem: poderosa, tzurpa, automàtica. A ndi cumprendi su sentidu bolit narai a torrai a sa grammàtica su rolu originàriu suu, no su de billai ma de serbiri sa comunidadi de is fueddadoris. Poita ca una lìngua no morit candu no est perfeta, ma candu po sa timoria lassaus de dda chistionai.
Ddoi seu passada deu puru e est giustu a ddu narai. Seu stètia (e fortzis seu oi puru) unu pagu grammar-nari, no poita ca mi praxiat s’arrègula po èssiri arrègula, ma ca mi fia apoderada de un’idea de lìngua imparada in scola: una lìngua controllada, innui s’errori est una curpa e sa curretesa una prova de valori. De sardofona, scolarizada in italianu, apu tramudau a su sardu su matessi modellu. Su de currìgiri si fait una manera po amparai sa lìngua , ma fintzas po amparai a mei etotu de sa timoria de mi faddiri, de èssiri giudicada, de cunfrimai su stereòtipu de lìngua “non all’altezza”. E, sa beridadi, apu lassau fintzas ca, studiendi diaderus su sardu, nd’apu arreconnotu sa firmesa, su valori de lìngua prena. Prus cresciat sa cumpetèntzia, prus pagu tenia abbisòngiu de mi cuai a palas de sa norma cìrdina. Sa seguresa no est chi apat cambiau su naturali miu de mala a acuntentai, m’at fatu prus giusta. Serru cun una frasi de Gramsci chi oi prus che mai mi parit ca serbit: «Studiai poita ca eus a tènniri abbisòngiu de totu s’intelligèntzia nosta».
Imàgini: Giuanna Dessì
