Ambiente

144 Articoli

Architettura

3 Articoli

Cinema

8 Articoli

Cultura

170 Articoli

Economia

12 Articoli

Giustizia

9 Articoli

Interviste

54 Articoli

Lingua

56 Articoli

Mondo

37 Articoli

Musica

5 Articoli

Notizie

63 Articoli

Persone

24 Articoli

Politica

291 Articoli

S'Imprenta

167 Articoli

Sanità

14 Articoli

Senza Categoria

2 Articoli

Società

22 Articoli

Sport

5 Articoli

Storia

105 Articoli

Trasporti

5 Articoli

Non perdere le ultime da S'Indipendente!

It’est unu standard?

Unu sistema si ncė fùrriat a èssėrė unu sistema e in su progetu, e in s’impreu. Su mèdiu est de seguru su messaju, ma sa beridadė est ki totu’e duŏs sunt criaduras polìticas. (…) Nosatrŏs iscieus, de una istòria longa e cumplicada de tentas de standardizarė sistemas informativŏs, ki is istandard no abarrant istandard pro tempus meda, e ki su standard pro una personė podėt èssėrė s’atropèliu e su carrarju pro un’atra. 

G. Bowker and S.L. Star, Sorting Things Out, 1999, 292-3

Sa craė pro lėgėrė custa manera de scriėrė su sardu est in bàsciu.

A ddu spaçarė de lėgėrė 12-15 minutŏs ncė bolėnt.

In is artìculŏs miŏs in S’Indipendente mi seŏ postu sa kistionė de scrìėrė in sardu a manera programmàtica. Apŏ fatu unu iscioberu a no imprearė sa LSC, ki ocannu faėt bint’annŏs de vida, ca tropu allena po mimė, e nemancu is Arrègulas, ki punnant a unu istandard “campidanesu”. Politicamentė abarrŏ contras a s’idea de parthirė su sardu. Partendė de sa tenta personalė de scriėrė in sardu, ki no est cosa fàçilė, apŏ circadu de istantarjarė una manera novadora de ddu fàėrė, kentza pretesas, ma adata a unu casteddayu-campidanesu ki bollat scriėrė in sardu, cun s’idea ki totus is Sardŏs dda pothant sighirė. 

Su caminu de sa stardardizatzionė abarrat s’ùnicu a sighirė pro alladiarė s’impreu de sa limba sarda a dònnia sfera e faina. Ma creŏ ki sa LSC, in sa forma siddada ki at pigadu, no est funtzionendė benė. Mancari s’autoridadė, a su mancu ke referèntzia, ki comintzat a tènnėrė.

Sa kistionė de su standard est tècnica, ma est polìtica puru. In custu artìculu bollŏ cumparthire calincuna connoscèntzia mia de is istùdiŏs soçialės de iscièntzia e de tecnologia (STS) ki pertocat sa standardizatzionė a manera generalė, sperendė ki custa castiada serbat a kiė s’ocupat de su standard linguìsticu de su sardu.

Ddu fathŏ partendė de unu cunsideru de sa filòsofa femminista, e cirkera STS, Donna Haraway, ki in The Cyborg Manifesto suŏ, de su 1997, scriiat : « Sa cosa tècnica e sa cosa polìtica sunt comentė s’astratu e su cuncretu, sa scena e su magasinu, su testu e su cuntestu, su sugetu e s’ogetu” (bortadura mia). E unu standard linguìsticu, aintrŏ de is cosas tècnicas, parėt pròpiu una de is cosas prus polìticas connotas ! A dònnia manera, innoė bollŏ fueddarė feti de is caraterìsticas sketas de is istandard, sighendė e acrarendė is puntŏs prus mannŏs de sa literadura speçìfica. Comentė essemprŏs pro acrararė is cunçetŏs, apŏ a pigarė però sa LSC e is kistionės linguisticas nostras.

Prima de totu, tocat a nâėrė ki unu standard no est atru ki una classė de datŏs ki est istada trasformada induna norma, induna cunventzionė, opuru indunu model·lu pigadu pro contu. No esistėnt caràterės intrìnsecŏs o sketŏs de una classė pro dda furriarė a norma standard a manera automàtica.  Pro nâėrė, in sa LSC, totus is infinitivŏs verbalės in -are si ndė sunt furriadŏs a standard, e atras classės ke  -ai, –ari, -ae etc., nossi. Dònnia classė de datŏs si podėt furriarė a standard comentė resurtadu de unu proçessu ebbia. Custu passaju est neçessàriu ca sa standardizatzionė iscioberat una classe ebbia pro ndė fàėrė un’aina in s’impreu comunu. Duncas  istandard rapresentant sa dimensionė operativa de una classificatzionė, calėsisiat.

Comentė s’arribat a torrarė una classė de datŏs a unu standard est un’atru contu, e s’assimbillat meda a comentė nascėt una norma, una cunventzionė, una règula in sa vida fitiana e pro calėsisiat cosa. Comentė dònnia cumportamentu si podėt furriarė a norma in calėncuna soçiedadė, aici no si iscit – inghitzendė una faina – calė classė si nc’at a furriarė indunu standard. Dipendėt de su tipu de proçessu ki betit a trasformarė una classė indunu standard: podėt èssėrė una negotziatzionė segamentosa, longa, prena de certŏs. Podėt èssėrė puru unu proçessu sintzil·lu de fràigu de unu acòrdiu. Istoricamentė, in Sardigna, est istada iscioberada sa tèrtzia possibilidadė, sa prus antiga e prus pagu adata e a su tempus ki biveus, e a sa situatzionė sarda: est a nâėrė s’impositzionė de sa partė de un’autoridadė, ki però no esistėt. Difatis sa Rejonė no tenėt is ainas e is trastŏs pro pònnėrė in fatu a una norma. No tenėt nudda, ne sa scola, ne sa soçiedadė, pro ddu passarė a sa pràtica. No est una mitza normativa fortė, aiat jaė iscritu Mialinu Pira. E prus pagu autorèvolės fiant is proponidorės, ca fiant puru in foras de s’acadèmia e no teniant autoridadė scientìfica. Su model·lu est istadu sù de is normas linguìsticas noecentescas e antigas.

Epuru, su standard est sa cosa sa prus importantė pro stantarjarė una limba in su mundu cuntemporàneu, semper prus deterritorializadu e cun sa gentė movendėsì arreu arreu. Unu standard linguisticu donat puru sa possibilidadė de interconnessionė e interoperatividadė aintrŏ de ogetŏs tècnicŏs diversŏs, comentė podėnt èssėrė un’aina de scriitura in sardu, unu corretorė ortogràficu, opuru una tastiera cun is caràterės ki ddoė capint. Ma, in prus, unu standard est su matessi pro sa cosa furriendė in mundŏs soçialės e comunidadės de pràtica diversas, a bortas meda opostas e ki nemancu iscint s’una de s’atru. Custu aspetu acotzat e afòrtiat sa cooperatzionė e su spainamentu de una limba in totuė.

Ma s’esistèntzia de unu standard podet lassarė in foras siat ogetŏs ki gentė, si no intrant in is categorias standardizadas. Pro nâėrė, sonŏs ki no sunt cumpresŏs, ke sa -kh-, o -h ki siat,  barbariçina sketa, sa -x– campidanesa, is vocalės nasalizadas campidanesas, unu cantŏs sonŏs sarrabesŏs, thatharesŏs e logudoresŏs de susu, etc. Lassat in foras totus is vocalės paragògicas, bidas ke su’nferru de is puristas, ma popularės meda in kiė s’acostat a sa scriitura de su sardu, arribendė de is classės popularės e bortas meda cun pagu connoscèntzias de su barokìmine linguìsticu sardu. E contendė ki su prus de is Sardŏs no est bonu a lėgėrė sa forma standardizada.

Sa realidadė a kiė su standard si riferėt est bortada in sù ki ncė capit in su circu internu de is datŏs pigadŏs pro contu in su standard, lassendė in foras totu sù ki no est istadu categorizadu e standardizadu. E custu tocat a ddu iscirė.

Ita totu tocat unu standard ?

In Sardigna, una cummissionė s’est acordada, e at detzìdiu, comente ki unu standard fessat unu fenòmenu isuladu. A dolu mannu, opuru gràtzias a Deus, no est aici. S’idea fiat ki bastât a tènnėrė unu progetu bel·lu, et l’entendance suivra. Su progetu est istadu comuncu unu de is passŏs prus de importu in totu sa stòria moderna de sa limba sarda, e no bollŏ ismenguarė ma intamės torrarė gràtzias a cuddŏs òminės de cabalė. Ma acanta a su progetu contat sa pràtica puru, e a mesu tretu, ddoė at unu trumbul·lu pagu cuntrol·làbilė, ki in STS tzerriaus s’articulatzionė. Insomma, tocat a bortarė s’idea in pràtica(s). Ca su standard no est a ddu biėrė ke cosa isulada de unu contestu soçiu-curturalė. 

Su primu puntu ki tocat dònnia standard, e sù linguìsticu puru, est ki dònnia standard est annidadu in atrus istandard. Pro nâėrė, sa LSC est annidada in medas aspetŏs de su standard de scriitura italianu e in àteros in ìs cadelanos o ispanniolŏs. Su iscioberu de scrìėrė « ch » e de ddu podėrė pronunçare « č » in su Meridionė e « k » in Cabu de Susu no est possìbile sinò impreendė cunventzionės de atrŏs istandard : in su Meridionė si depiat sighire sa Spànnia e in Cabu de Susu s’Itàlia. E custu tenėt puru unu sentidu, sendė su Cabu de Susu sa partė prus mentalmentė e curturalmentė dipendentė de s’Itàlia in Sardigna. Su iscioberu de iscrìėrė « fatu » e no « fattu » est derivadu de is limbas ibèricas kentza a èssėrė connotu meda in s’istòria sarda de sa scriitura. A manera prus generalė, su standard sardu sighit sa scriitura latina, est annidadu in sa lìtera latina. Depeus arregordarė ki sa primu scriitura sarda est istada grega, in su sèculu de XI, ca tandŏ su standard scriitòriu fiat – localmentė – gregu. E ki limbas meda in su mundu funti pigadas a parė de custa dificultadė de s’annidare in sistemas scriitòriŏs allenŏs, ma ispainadŏs aintrŏ de sa gentė. Pro nâėrė, su bielorussu podėt essėrė scritu sighende sa manera polaca o russa (latina e çirìl·lica), su serbocroatu a su pròpiu, s’urdu-hindi sighendė sa lìtera arabbu-persiana opuru su sistema indianu, su devanagari. Kentza de fueddarė de s’avolotu de is pòpulŏs colonizadŏs de sa Rùssia, custrintŏs a s’annidarė in a su mancu tres sistemas de scriitura in pagŏs annŏs. Su maltesu, limba semìtica, impreat su latinu e su yiddish, limba germànica, s’ebràicu. Difatis, no sunt « iscioberŏs », ma criadorjŏs, nidŏs. Unu s’annidat in sistemas jaė connotŏs de su pùbricu suŏ.

Coment’est annidadu in atrŏs istandard, unu standard est acapiadu e integradu in organizatzionės, natzionės, e sistemas tècnicŏs. Custu no keret nâėrė dipendentė ebbia. Podėt èssėrė in cuntrastu puru. A dònnia manera, no est pensàbilė una scriitura sarda si no ddoė at una tastiera cun kiė si pothat scriėrė. Sa LSC est acapiada a manera strinta cun sa tastiera italiana, mentrės sa proposta mia nossi. 

S’ùrtimu aspetu de s’annidamentu de is istandard est su spainamentu, sa distributzionė sua a manera diferentziada, barja, in su panorama soçiu-curturalė. Già est craru ki sa LSC est istada riçida benė meda, o bastantė benė meda, in is ambientės de su, naraus, « movimentu linguìsticu ». Induna çerta manera, puru is progetistas de is Arrègulas ndė ant tiradu solutzionės meda. Inuė s’imparat su sardu puru, pro morė de sa normatividadė de sa capia sua. Comentė, pro sa matessi rexonė, in àmbitu informàticu e digitalė, mancari pro sa natura sua in su mundu digitalė si pothant capire alternativas de scriitura. Inuė no s’est acapiada, est in s’impreu comunu e puru in sa comunicatzionė pùbrica indipendentė de is espertŏs. Sa farta curturalė de is prus de is Sardŏs est manna : sa gentė est pagu informada e lėgėt pagu. Est èsitu de sa scolarizatzionė fortzada, italoçèntrica, e de sa repressionė generalizada de is classės popularės in Sardigna, bogadas de is iscolas pro morė puru de sa pagu connoscèntzia de s’italianu, ke arma « naturalizada » de esclusionė de is fillŏs de is classės popularės e sardòfonas. Su prus de sa gentės no at reçidu duncas is formas standardizadas, e sighit scriendė cun is normas italianas aplicadas a su sardu, sù ki avolotat sa scriitura de mala manera. Is classės studiadas ant patidu a sa partė issorŏ una sortė oposta, est a nâėrė sa seletzionė a s’imbessė : sà ki fadiat andarė ainnantis feti is italòfonŏs, ìs ki si bidiant (e si biėnt) partė de una élite modernizadora grisendė su sardu e puru totu sù ki ddi parėt sardu. Ma is progetistas de sa LSC a sa classe studiada dda bidiant ke pùbricu de s’istandard, e no bidiant su pòpulu. Antzis, cunforma a su pòpulu si boliant maistrŏs, currigendėddŏs, mancai fessint is maistrŏs de s’iscola italiana in Sardigna ki tanti nosi ant fatu sunfrirė, italianizendėsì a fortza. In s’indipendentismu e in su « movimentu linguisticu » ddoė at una circa de dinnidadė pùbrica e però puru de distintzionė e ateju, sù ki si cumprendėt ma no semper est de profetu pro sa càusa. 

Pro e contras de unu standard 

Si, comentė eus nâdu, sa standardizatzionė est de profetu meda pro is realidadės ki tocat, comentė sa limba sarda, pirmitendė a dda fàėrė çircularė in totuė e de s’acapiarė a dònnia calidadė de aina, cosa de importu mannu in s’era digitalė, no est a si ndė scarèscėrė cantu produsit de ismèntigu e de esclusionė. In prus, si imposta, s’esclusionė, s’amputatzionė biogràfica, su càmbiu de identidadė, su sentimentu de s’intendėrė allenŏs est unu prètziu ki bolėt pagadu, sù ki podėt generarė opositzionė, ca faėt sunfirė, e tocat puru a no ddi ghetarė nexė.

Formas francas linguìsticas caraterizant de prus in prus totus is esperièntzias. Formas istandard, apuntu. Prima de totu, ca (essendė de una visione primitiva, naturalizada, essentzializada de sa limba) oė cuncambiu linguìsticu no est feti cunversatzionė oralė in presèntzia e sincrònica, ma est scritu puru o amesturada (pensaus a is vocalės+messageddŏs). Cun s’AI, semper de prus si sboddicant formas ìbridas, ke is sutatìtulŏs mentres s’ascurtat cosa vocalė o oralė, andende facė a sa bortadura immediada in presèntzia.

Su standardizu de is informatzionės postas in capia faėt resistirė un’ogetu a s’istrocidura, a su trogamentu, provocadu de impreŏs barjŏs e diversificadŏs. Pro sù ki nosi pertocat, est craru ki s’incarreramentu atualė de unu standard est isfidadu no feti de is variedadės de bidda o dialetŏs ki siant, ma puru mascamentė de sa presèntzia de sa scriitura italiana ke infrastrutura scriitòria pro s’in prus de sa gentė sarda, kentza de contare de is impedŏs e avincŏs de is ainas impreadas pro scriėrė. Comentzendė a funtzionarė, unu standard donat una base de normas a pithus de kiė est possìbilė a fraigarė una faina cumparthida: unu software de bortadura, LLM, unu jornalė, unu volantinu, unu poster o manifestu, un’insinna, unu cuncàmbiu de lìteras o email, etc. Calėsisiat. Is deçisionės pigadas sunt tècnicas, e sa punna insorŏ est a fàėrė prus fàçilė sa faina, est a nâėrė a simplificarė sa scriitura de su sardu. Prus su model·lu istandardizadu passat a sa pràtica, prus su standard est pigadu pro contu, prus no si biėt prus. Kiė s’abbisat prus de su fatu ki in italianu su sonu “k” si scriėt “ch”? Nosi parėt “normalė”, difatis, no nosi ndė acataus prus. E totu custu afòrtiat e ajudat una limba minorizada ke sa nostra a resistirė e a si ncė torrare a ispainarė, si sa cosa funtzionat.

Is contras però no sunt pagŏs, e no dipendėnt tantu de sa malesa o de s’antigòriu o de s’autocolonialismu, ma de unas cantas istruturas pròpias a su standardizu etotu. Is istandard (comentė LSC etotu) parėnt benė assentadŏs, elegantės, coerentės. Ma indunu standard ddoė capint unŏs cantŏs puntŏs ebbia de unu fenòmenu (ke, pro nâėrė, sa limba sarda), e atrŏs puntŏs isparessėnt, e sunt destinadŏs a s’ismentigada. In su matessi momentu, candŏ bogat a pillu una partė de sa limba, ndė interrat un’atra, escludendė a is faeddadorės. Creat connoscèntzia e automaticamentė creat puru innoràntzia. Su soçiòlogu italianu Luciano Gallino at tzerriadu custu mecanismu (ki no pertocat feti sa limba ma calėsisiat fenòmenu prenadu dae sa tecnologia moderna) tecnoinnoràntzia.

Duncas, sù ki est sa solutzionė pro medas, est unu bisu malu pro medas atrŏs. 

E tandŏ, nudda de fàėrė?

Su bisu malu dipendėt de su fatu ki sa gentė est investida de su standard kentza de acudirė a grupŏs (comentė sa scola, su logu de trabal·lu, is ambientės de vida comuna, is fainas cumparthidas, etc.) inuė su standard tenjat unu sentidu pro ìs ki ncė acudint. In prus, sa gentė podėt èssėrė respinta de su fatu ki unu standard no est feti una solutzionė tècnica, ma cuntenėt (e prescriėt) una scala de prestiju e de justesa, cun conseguèntzias cuncretas (ke s’iscrocorigadura a test de limba sarda, opuru de intrada in cuncorsŏs pùbricŏs). 

Custas tiraduras o tensionės, ki in Sardigna a bortas parėnt tragèdias, sunt intamės normalės, ca sa faina est manna e cumplicada. Localmentė si boliant cosas diversas cunforma a sù ki punnânt is progetistas de su standard, s’aplicatzionė a bortas kerėt arranjŏs, e intamės no abarrat logu o tempus po arranjarė unu standard, su progetu tenėt atrŏs bisonjŏs cunforma a sòs de is utilizadorės, etc. In prus, a bel·l’a bel·lu ki si andat ainnantis, ndė essint problemas noŏs, mancari ligadŏs a situatzionės ki no esistiant a su tempus de su progetu, e duncas acapiadas a is cuntingèntzias noas. Pro ndė nâėrė una, s’informàtica, su digitalė, s’intel·ligèntzia artifiçialė, etc. 

Custas tiraduras tocat a ddas assentarė, siat ispainendė sa connoscèntzia de su standard, siat però torrendė a su progetu e adatandeddu e a is rekestas, e a is contingèntzias e a totus is impreŏs e acàpiŏs de sa faina standardizada. E sa cosa est col·letiva, no est cosa ne de unu guvernu, mancari methanu e a cudda manera ke su nostru, ne de una cummissionė o acadèmia. Tocat a nosi ascurtarė a parė.

Isciendė ki a assentarė un’istandard ddoė keret connoscèntzia, no est cosa ki pothant fàėrė totus, ma puru ki, si no si faėt, totu sa faina de su sardu scritu si ncė morėt. 

CRAĖ DE LETURA

Â, â inditat una a longa, mascamentė in su tempus passau contìnuu de is verbus (ki in italianu tzèrriant “imperfetto”) e in su verbu narai.

C, c podėt èssėrė lėgida /č/ opuru /k/  e /h/ segundu sa zona de Sardigna (ke in centu, cida, cerèsia, etc.)

Ç, ç podėt èssėrė lėgida /č/ opuru /ts/ segundu sa zona de Sardigna (ke in açapu, sconçu, fàçilė)

Ė ė,  podėt èssėrė lėgida /i/ opuru /e/ segundu sa zona de Sardigna (ke in identidadė, scriėrė, scirė, banalė)

Ge ge, Gi gi, podėnt èssėrė lėgidas /dz/ opuru /j/ segundu sa zona de Sardigna (ke in genealogia, gentė). In Ga ga, Go go e Gu gu faėnte semprė /gh/ (ke in perigolosu, logu, longa, etc.)

Gh, gh depėt èssėrė semprė lėgida /gh-/ in totu sa Sardigna (ke in gherra, sighirė, ghia, etc.)

J, j podėt èssėrė lėgida /gi-/ opuru /dz/ opuru fintzas /i/ segundu sa zona de Sardigna (ke in Junta, rejonė, culurjonė, etc.)

K, k depėt èssėrė semprė lėgida /-k-/ in totu sa Sardigna (comente in ke, ki, kistionė, folk), francu /h/ in Barbaja sketa.

L, l podėt essėrė lègida /b/ o /r/ o puru in atras manera in Campidanu, Sarçidanu e Sàrrabus. Comente in atras limbas meda (ke inglesu o françesu), podėt èssėrė geminada o pronunçiada sintzillamentė segundu s’impreu. Feti s’italianu e paghìssimas atras limbas tenėnt règulas fissas pro sa geminatzionė (raddòpiu) de is consonantės. 

Ll, ll podėnt èssėrė lėgidas /gi-/ opuru /dz/ opuru /ll/ opuru fintzas /ts/ segundu sa zona de Sardigna (ke Cunsillu, filla, allu, ollu, etc.)

L·l l·l  (L·L) o ella geminada, si depėt semprė lėgėrė ella dòpia (ke in col·letivu, Gàl·lia, ul·leras, batal·la, etc.).

Ŏ ŏ podėt èssėrė lėgida /u/ opuru /o/ segundu sa zona de Sardigna (ke in bonŏs, candŏ, domŏ, jòvanŏs, deŏ seŏ).

X, x podėt èssėrė lėgida /ž/ opuru /gh/ segundu sa zona de Sardigna (ke in paxė, nuxė, luxė, etc.)

Th, th podėt èssėrė lėgida /th/ opuru /t/ opuru /ts/ opuru /č/ segundu sa zona de Sardigna (ke in pratha, petha, thurpu, thia, therakia etc.).

A, e, i, o, u sighidas de N si podėn nasalizare si sunt sighidas de una n sighida de una vocalė /ã/ /ę/ /į/ /õ/ /u nasalė/.

Dònnia crìtica est benė arriçida!

Unu sistema si nche furriat a èssere unu sistema e in su progetu, e in s’impreu. Su mèdiu est de seguru su messaju, ma sa beridade est chi totu e duos sunt criaduras polìticas. (…) Nois ischimus, de una istòria longa e cumplicada de tentas de istandardizare sistemas informativos, chi sos istandard no abarrant istandard pro tempus meda, e chi su standard pro una persone podet èssere s’atropèliu e su carràrgiu pro un’atra.

G. Bowker and S.L. Star, Sorting Things Out, 1999, 292-3

In sos artìculos meos in S’Indipendente mi seo postu sa chistione de iscrìere in sardu a manera programmàtica. Apo fatu un’isseberu a non impreare sa LSC, chi ocannu faghet binti annos de vida, ca tropu agena pro mie, e nemancu sas Arrègulas, chi punnant a un’istandard “campidanesu”. Politicamente abarro contras a s’idea de partire su sardu. Partende de sa tenta personale de iscrìere in sardu, chi non est cosa fàtzile, apo chircadu a istandardizare una manera innovadora de ddu fàghere, chena pretesas, ma adata a unu casteddaju-campidanesu chi bògiat iscrìere in sardu, cun s’idea chi totus sos Sardos dda potzant sighire.

Su caminu de s’istandardizatzione abarrat s’ùnicu a sighire pro alladiare s’impreu de sa limba sarda a onni sfera e faina. Ma creo chi sa LSC, in sa forma siddada chi at pigadu, non est funtzionende bene. Mancari s’autoridade, a su mancu che referèntzia, chi incumentzat a tènnere.

Sa chistione de s’istandard est tècnica, ma est polìtica puru. In custu artìculu bògio cumpartzire calicuna connoschentzia mia de sos istùdios sotziales de iscièntzia e de tecnologia (STS) chi pertocat s’istandardizatzione a manera generale, isperende chi custa castiada serbat a chie s’òcupat de su standard linguìsticu de su sardu.

Ddu fatzo partende de unu cunsideru de sa filòsofa femminista, e chircadora STS, Donna Haraway, chi in The Cyborg Manifesto suo, de su 1997, iscriiat: «Sa cosa tècnica e sa cosa polìtica sunt comente s’astratu e su cuncretu, sa scena e su magasinu, su testu e su cuntestu, su sugetu e s’ogetu» (bortadura mia). E un’istandard linguìsticu, a intro de sas cosas tècnicas, paret pròpiu una de sas cosas prus polìticas connotas! A onni manera, inoghe bògio faeddare feti de sas caraterìsticas ischetas de sos istandard, sighende e atziarande sos puntos prus mannos de sa literadura ispetzìfica. Comente essempros pro atziarare sos contzetos, apo a pigare però sa LSC e sas chistiones linguìsticas nostras.

Prima de totu, tocat a nàrrere chi un’istandard non est àteru chi una classe de datos chi est istada trasformada in una norma, in una cunventzione, opuru in unu modellu pigadu pro contu. Non esistent caràteres intrìnsecos o ischetos de una classe pro dda furriare a norma istandard a manera automàtica. Pro nàrrere, in sa LSC, totus sos infinitivos verbales in -are si nde sunt furriados a istandard, e àteras classes che -ai, -ari, -ae etc., nono. Onni classe de datos si podet furriare a istandard comente resurtadu de unu protzessu ebbia. Custu colàgiu est netzessàriu ca s’istandardizatzione isseberat una classe ebbia pro nde fàghere un’aina in s’impreu comunu. Duncas sos istandard rapresentant sa dimensione operativa de una classificatzione, calesisiat.

Comente s’arribat a torrare una classe de datos a un’istandard est un’àteru contu, e s’assimìgiat meda a comente nàschet una norma, una cunventzione, una règula in sa vida fitiana e pro calesisiat cosa. Comente onni cumportamentu si podet furriare a norma in calicuna sotziedade, gosi non si ischit – incumentzende una faina – cale classe si nche at a furriare in un’istandard. Dipendet de su tipu de protzessu chi betet a trasformare una classe in un’istandard: podet èssere una negotziatzione segamentosa, longa, prena de chertos. Podet èssere puru unu protzessu sintzillu de fràigu de un’acòrdiu. Istoricamentemente, in Sardigna, est istada isseberada sa tèrtzia possibilidade, sa prus antiga e prus pagu adata e a su tempus chi bivimus, e a sa situatzione sarda: est a nàrrere s’impositzione de sa parte de un’autoridade, chi però non esistit. Difatis sa Regione non tenet sas ainas e sos trastos pro pònnere in fatu a una norma. Non tenet nudda, ne s’iscola, ne sa sotziedade, pro ddu passare a sa pràtica. Non est una mitza normativa forte, aiat giae iscritu Mialinu Pira. E prus pagu autorèvoles fiant sos proponidores, ca fiant puru in foras de s’acadèmia e non teniant autoridade iscientìfica. Su modellu est istadu su de sas normas linguìsticas noichentescas e antigas.

Epuru, s’istandard est sa cosa sa prus importante pro istandardizare una limba in su mundu cuntemporàneu, semper prus deterritorializadu e cun sa gente movende·si de sighida. Un’istandard linguìsticu donat puru sa possibilidade de interconnessione e interoperatividade a intro de ogetos tècnicos diversos, comente podent èssere un’aina de iscritura in sardu, unu corretore ortogràficu, opuru una tastiera cun sos caràteres chi nche capent. Ma, in prus, un’istandard est su matessi pro sa cosa furriende in mundos sotziales e comunidades de pràtica diversas, a bias meda opostas e chi nemancu ischint s’una de s’àteru. Custu aspetu acotzat e afòrtiat sa cooperatzione e su spainamentu de una limba in totue.

Ma s’esistèntzia de un’istandard podet lassare a foras siat ogetos chi gente, si non intrant in sas categorias istandardizadas. Pro nàrrere, sonos chi non sunt cumpresos, che sa -kh, o -h chi siat, barbaritzina ischeta, sa –x- campidanesa, sas vocales nasalizadas campidanesas, unos cantos sonos tataresos e logudoresos de susu, etc. Lassat a foras totus sas vocales paragògicas, bidas che s’inferru dae sos puristas, ma populares meda in chie s’acostat a s’iscritura de su sardu, arribende dae sas classes populares e a bias meda cun pagu connoschentzias de su barochìmine linguìsticu sardu. E contende chi su prus de sos Sardos non est bonu a lègere sa forma istandardizada. Sa realidade a chie s’istandard si riferit est furriada in su chi nche capit in su chircu internu de sos datos pigados pro contu in s’istandard, lassende in foras totu su chi non est istadu categorizadu e istandardizadu. E custu tocat a ddu ischire.

Ite totu pertocat un’istandard?

In Sardigna, una cummissione s’est acordada e at detzìdidu, comente chi un’istandard fesset unu fenòmenu isuladu. A dolu mannu, opuru gràtzias a Deus, non est gosi. S’idea fiat chi bastaret a tènnere unu progetu bellu, e l’entendance suivra. Su progetu est istadu comuncas unu de sos passos prus de importu in totu s’istòria moderna de sa limba sarda, e non bògio ismenguare ma intames torrare gràtzias a cuddos òmines de cabale. Ma acanta a su progetu contat sa pràtica puru, e a mesu tretu, b’at unu trumbullu pagu controllàbile, chi in STS tzerriamus s’articulatzione. Insoma, tocat a furriare s’idea in pràtica(s). Ca s’istandard non est a ddu bìdere che cosa isulada dae unu cuntestu sotzio-culturale.

Su primu puntu chi pertocat onni istandard, e su linguìsticu puru, est chi onni istandard est annidadu in àteros istandard. Pro nàrrere, sa LSC est annidada in medas aspetos de s’istandard de iscritura italianu e in àteros in sos cadelanos o ispagnolos. S’isseberu de iscrìere « ch » e de ddu pòdere pronuntziare « č » in su Meridione e « k » in Cabu de Susu non est possìbile si nono impreende cunventziones de àteros istandard: in su Meridione si depiat sighire sa Ispagna e in Cabu de Susu s’Itàlia. E custu tenet puru unu sentidu, sende su Cabu de Susu sa parte prus mentalmente e culturalmente dipendente dae s’Itàlia in Sardigna. S’isseberu de iscrìere « fatu » e non « fattu » est derivadu dae sas limbas ibèricas chena èssere connotu meda in s’istòria sarda de s’iscritura. A manera prus generale, s’istandard sardu sighit s’iscritura latina, est annidadu in sa lìtera latina.

Depemus ammentare chi sa prima iscritura sarda est istada grega, in su sèculu de XI, ca tando s’istandard iscritòriu fiat – localmente – gregu. E chi limbas medas in su mundu sunt pigadas a pare de custa dificultade de s’annidare in sistemas iscritòrios agenos, ma ispainados a intro de sa gente. Pro nàrrere, su bielorussu podet èssere iscritu sighende sa manera polaca o russa (latina e tzirìllica), su serbocroatu a su pròpiu, s’urdu-hindi sighende sa lìtera àrabu-pèrsiana opuru su sistema indianu, su devanagari. Chena faeddare de s’abolotu de sos pòpulos colonizados dae sa Rùssia, custrintos a s’annidare in nessi tres sistemas de iscritura in pagos annos. Su maltesu, limba semìtica, impreat su latinu e su yiddish, limba germànica, s’ebràicu. Difatis, non sunt « isseberos », ma criadorzos, nidos. Unu s’annidat in sistemas giae connotos dae su pùblicu suo.

Comente est annidadu in àteros istandard, un’istandard est acapiadu e integradu in organizatziones, natziones, e sistemas tècnicos. Custu non cheret nàrrere dipendente ebbia. Podet èssere in cuntrastu puru. A onni manera, non est pensàbile un’iscriitura sarda si non b’at una tastiera cun chie si potzat iscrìere. Sa LSC est acapiada a manera istrinta cun sa tastiera italiana, mentres sa proposta mia nono.

S’ùrtimu aspetu de s’annidamentu de sos istandard est su spainamentu, sa distributzione sua a manera diferentziada, vària, in su panorama sotzio-culturale. Giai est craru chi sa LSC est istada retzida bene meda, o bastante bene meda, in sos ambientes de su, naramus, « movimentu linguìsticu ». In una tzerta manera, puru sos progetistas de sas Arrègulas nde ant tiradu solutziones meda. In ue s’imparat su sardu puru, pro more de sa normatividade de sa càpia sua. Comente, pro sa matessi resone, in àmbitu informàticu e digitale, mancari pro sa natura sua in su mundu digitale si potzant cumprèndere alternativas de iscriitura. In ue non s’est acapiada, est in s’impreu comunu e puru in sa comunicatzione pùblica indipendente dae sos espertos.

Sa farta culturale de sos prus de sos Sardos est manna: sa gente est pagu informada e leget pagu. Est èsitu de s’iscolarizatzione fortzada, italotzèntrica, e de sa repressione generalizada de sas classes populares in Sardigna, bogadas dae sas iscolas pro more puru de sa pagu connoschentzia de s’italianu, che arma « naturalizada » de esclusione de sos fìgios de sas classes populares e sardòfonas. Su prus de sa gente non at retzidu duncas sas formas istandardizadas, e sighit iscriende cun sas normas italianas aplicadas a su sardu, su chi abolotat s’iscriitura de mala manera.

Sas classes istudiadas ant patidu dae sa parte issoro una sorte oposta, est a nàrrere sa seletzione a s’imbesse: sa chi faghiat andare ainnantis feti sos italòfonos, sos chi si bidiant (e si bident) parte de un’élite modernizadora grisende su sardu e puru totu su chi ddi paret sardu. Ma sos progetistas de sa LSC a sa classe istudiada dda bidiant che pùblicu de s’istandard, e non bidiant su pòpulu. Antzis, cunforma a su pòpulu si boliant maistros, currighende·ddos, mancari fessent sos maistros de s’iscola italiana in Sardigna chi tantu nos ant fatu sufrire, italianizende·si a fortza. In s’indipendentismu e in su « movimentu linguìsticu » b’at una chirca de dinnidade pùblica e però puru de distintzione e atègiu, su chi si cumprendet ma non semper est de profetu pro sa càusa.

Si, comente amus nadu, s’istandardizatzione est de profetu meda pro sas realidades chi pertocat, comente sa limba sarda, permitende de dda fàghere tzirculare in totue e de s’acapiare a onni calidade de aina, cosa de importu mannu in s’era digitale, non nos deperimus ismentigare cantu produet de ismentigu e de esclusione. In prus, si est impostu, s’esclusione, s’amputatzione biogràfica, su càmbiu de identidade e su sentimentu de s’intèndere allenos est unu prètziu chi bolet pagadu, su chi podet generare opositzione, ca faghet sufrire, e tocat puru a non ddi ghetare neghe.

Formas francas linguìsticas caraterizant de prus in prus totu sas esperièntzias. Formas istandard, apuntu. Prima de totu, ca (essende de una visione primitiva, naturalizada, essentzializada de sa limba) oe su cuncàmbiu linguìsticu non est feti cunversatzione orale in presèntzia e sincrònica, ma est iscritu puru o amesturadu (pensamus a sos vocales e messagigheddos). Cun s’AI, semper de prus si isboddicant formas ìbridas, che sos sutatìtulos mentres s’ascurtat cosa vocale o orale, andende fache a sa bortadura immediata in presèntzia.

S’istandardizatzione de sas informatziones postas in càpia faghet resistere un’ogetu a s’istrocidura e a su trogamentu, provocadu dae impreos bàrgios e diversificados. Pro su chi nos pertocat, est craru chi s’incarreramentu atuale de un’istandard est isfidadu non feti dae sas variedades de bidda o dialetos chi siant, ma puru mascamente dae sa presèntzia de s’iscriitura italiana che infrastrutura iscritòria pro su prus de sa gente sarda, chena contare sos impedimentos e sos vìnculos de sas ainas impreadas pro iscrìere.

Incumentzende a funtzionare, un’istandard donat una base de normas a pitzu de chie est possìbile a fràigare una faina cumpartzida: unu software de bortadura, LLM, unu giornale, unu volantinu, unu poster o manifestu, un’insigna, unu cuncàmbiu de lìteras o email, etc. Calesisiat. Sas detzisones pigadas sunt tècnicas, e sa punna issoro est a fàghere prus fàtzile sa faina, est a nàrrere a simplificare s’iscritura de su sardu. Prus su modellu istandardizadu passat a sa pràtica, prus s’istandard est pigadu pro contu, prus non si bidet prus. Chie s’abbisat prus de su fatu chi in italianu su sonu “k” si iscriet “ch”? Nos paret “normale”, difatis, non nos nde acatamos prus. E totu custu afòrtiat e agiudat una limba minorizada che sa nostra a resistere e a si nche torrare a ispainare, si sa cosa funtzionat.

Sos contras però non sunt pagas, e non dipendent tantu dae sa malesa o dae s’antigòriu o dae s’autocolonialismu, ma dae unas cantas istruturas pròpias de s’istandardizatzione etotu. Sos istandard (comente sa LSC etotu) parent bene assentados, elegantes, coerentes. Ma in un’istandard nche capent unos cantos puntos ebbia de unu fenòmenu (comente, pro nàrrere, sa limba sarda), e àteros puntos isparessent, e sunt destinados a s’ismentigada. In su matessi momentu, cando bogat a pìgiu una parte de sa limba, nde interrat un’àtera, escludende sos faeddadores. Creat connoschentzia e emblematicamente creat puru innoràntzia. Su sotziòlogu italianu Luciano Gallino at tzerriadu custu mecanismu (chi non pertocat feti sa limba ma calesisiat fenòmenu prenadu dae sa tecnologia moderna) tecnoinnoràntzia. Duncas, su chi est sa solutzione pro medas, est unu bisu malu pro medas àteros.

E tando, nudda de fàghere?

Su bisu malu dipendet dae su fatu chi sa zente est investida dae s’istandard chena acudire a grupos (comente s’iscola, su logu de traballu, sos ambientes de vida comuna, sas fainas cumpartzidas, etc.) in ue s’istandard tèngiat unu sentidu pro sos chi nche acudint. In prus, sa gente podet èssere respinta dae su fatu chi un’istandard non est feti una solutzione tècnica, ma cuntenet (e prescriet) un’iscala de prestìgiu e de giustesa, cun cunsighèntzias cuncretas (che s’iscrocorigadura a test de limba sarda, opuru de intrada in cuncorsos pùblicos). Custas tiraduras o tensiones, chi in Sardigna a bias parent tragèdias, sunt imbetzes normales, ca sa faina est manna e cumplicada. Localmente si bolent cosas diversas cunforma a su chi punnant sos progetistas de s’istandard, s’aplicatzione a bias chere arràngios, e imbetzes non abarrat logu o tempus pro arrangiare un’istandard, su progetu tenet àteros bisòngios cunforma a sos de sos utilizadores, etc. In prus, a bellu a bellu chi si andat ainnantis, nde essint pròbulos noos, mancari ligados a situatziones chi non esistiant a su tempus de su progetu, e duncas acapiadas a sas cuntingèntzias noas. Pro nde nàrrere una, s’informàtica, su digitale, s’intelligèntzia artifitziale, etc.

Custas tiraduras tocat a ddas assentare, siat ispainende sa connoschentzia de s’istandard, siat però torrende a su progetu e adatende·ddu a sas rechestas, e a sas cuntingèntzias e a totu sos impreos e acàpios de sa faina istandardizada. E sa cosa est colletiva, non est cosa nen de unu guvernu, mancari metzanu e a cudda manera che su nostru, nen de una cummissione o acadèmia. Tocat a nos ascurtare a pare. Ischende chi pro assentare un’istandard b’at bisòngiu de connoschentzia, non est cosa chi potzant fàghere totus, ma puru chi, si non si faghet, totu sa faina de su sardu iscritu nche morit.


Imàgini: Il Manifesto Sardo

Cumpartzi • Condividi

Lascia un commento / Cummenta

I commenti saranno sottoposti ad approvazione prima della pubblicazione.

Il tuo indirizzo email non sarà pubblicato. I campi obbligatori sono contrassegnati *

Captcha in caricamento...